با نامگذارى سال ۱۳۸۸ به عنوان سال «اصلاح الگوى مصرف» از سوى رهبر معظم انقلاب اسلامى، وظيفه بسيار خطيرى بر دوش مسئولين و مردم نهاده شد. از سوى ديگر، در اواسط سال گذشته مسئولين اقتصادى كشور با معرفى «طرح تحول اقتصادى» به اصلاح سياست هاى اقتصادى در ۷ محور اساسى دست زده اند. سؤال اين است كه تا چه حد سياست هاى «اصلاح الگوى مصرف» هم سو با سياست هاى «طرح تحول اقتصادى» هستند و آيا خدشه اى بر ساختار برنامه هاى عملياتى طرح وارد مى كند. قبل از ورود به بحث بايستى به نكات زير توجه كرد . اولاً آمار منتشره از سوى بسيارى از مؤسسات تحقيقاتى كشور حاكى از آن است كه ميانگين مصرفى بسيارى از منابع و كالاها بالاتر از حد استاندارد جهانى است و شكى نيست كه بايستى اين نسبت ها «اصلاح» شوند. ثانياً كلمه «الگوى مصرف» دلالت بر بسيارى از «مصارف» دارد، اعم از مصرف مواد اوليه و منابع طبيعى، مصرف انواع حامل هاى انرژى در واحدهاى صنعتى و بخش تجارى و خانگى، استفاده از منايع انسانى ماهر و غيرماهر، و حتى زمان. بنابراين جاى تعجب نيست كه نامگذارى سال ۱۳۸۸ به عنوان «اصلاح الگوى مصرف» در اكثريت بخش هاى كشور جنب و جوش خاصى ايجاد كرده است و با اينكه در سال هاى قبل معمولاً به بخش مصرفى خانوارها و دعوت افراد به صرفه جويى تأكيد شده است، اين مرتبه به تمامى بخش هاى قبل از مصرف، يعنى توليد و توزيع نيز تسرى پيدا مى كند. حال به سؤالات اساسى اين مقاله برمى گرديم . تا چه حد سياست هاى «اصلاح الگوى مصرف» هم سو با سياست هاى «طرح تحول اقتصادى » هستند و آيا خدشه اى بر ساختار برنامه هاى عملياتى طرح وارد مى كند اجازه دهيد به برنامه هاى عملياتى طرح تحول اقتصادى در يكايك نظام هاى كليدى طرح بپردازيم
الف) اصلاح نظام گمركى: واحدهاى گمركى كشور
وظيفه اداره جريان ورود و خروج
كالاها و همچنين ترانزيت كالاها را از قلمرو كشور به
عهده دارند. مسلماً چنين
نظامى نيز شامل واردكنندگان و صادركنندگان كالا، قوانين
و تشريفات گمركى و
مأمورين گمرك مى باشد كه هر يك به نوبه خود مى توانند فرآيند خود را بررسى
و
اصلاح
نمايند
.
انجام سريع
و كاراى تشريفات گمركى مى تواند در زمان و منابع مصرفى كمك نمايد و
اصلاح فرآيند انجام
امور گمركى مى تواند همراه با برقرارى و ارتقاى هماهنگى
بهتر و بيشتر بين سازمانى واحدهاى گمركى و اعمال سياست
هاى گمركى بهينه و كارا
به ارتقاى رضايت واردكنندگان و صادركنندگان و حتى دولت كمك نمايد به طورى
ديگر
شاهد پديده
هايى مانند قاچاق و صرف هزينه هاى مبارزه با آن نباشيم. چه بسى كه
هزينه هاى صرفه جويى
شده و درآمدهاى افزايش يافته از طريق اصلاح الگوى مصرف در
زمينه گمرك كشور
بتواند نيازهاى سرمايه اى ساير بخش ها را فراهم نمايد از اين
رو توسعه گمرك
الكترونيكى، بهبود نظام ارزشگذارى كالاها، آمايش بهينه واحدهاى
گمركى و اصلاح
ساختار سازمانى گمرك به ارتقاى هرچه بيشتر سلامت ادارى و تسهيل
بهتر تشريفات گمركى
كالاها و تسريع ترخيص كالاها از جمله برنامه هايى هستند كه
در طرح تحول اقتصادى
به حق مورد توجه قرار گرفته اند
ب) اصلاح نظام مالياتى: اصولاً نظام مالياتى شامل اجزايى مانند ماليات دهندگان، ماليات گيرندگان، فرآيندهاى تعيين و وصول ماليات و قوانين مالياتى مى باشد. در بخش ماليات گيرندگان، نياز به ساختار سازمانى و مديريت منابع انسانى موجود در سازمان است كه سياستگذار مى تواند با «اصلاح» فرآيندها و سامانه هاى تعيين و وصول ماليات و آموزش مناسب افراد، به افزايش انگيزه پرداخت ماليات و افزايش ميزان ماليات، آن هم با رغبت، بپردازد. كمااينكه در برنامه هاى اين نظام، برنامه اصلاح فرآيندها و سامانه هاى عملياتى و اصلاح ساختار سازمانى و مديريت منابع انسانى به چشم مى خورد .
ج) اصلاح نظام توزيع كالاها و خدمات و صدور مجوزها: در اين نظام، زمان بسيار مورد توجه بايد قرار گيرد. صدور به موقع مجوزها و حتى تعيين تكليف شدن درخواست هاى صدور مجوزها مى تواند متقاضيان را به سمت بهترى هدايت نمايد و معطلى افراد درگير در اين نظام را به حداقل برساند. با ساماندهى بهينه نظام پخش كالا، بررسى و اصلاح توزيع واحدهاى توليدى، توزيعى و حتى تعيين نقاط بهينه مصرف كالاها و خدمات، كه جزو برنامه هاى عملياتى اين طرح مى باشند، مى توانند منجر به صرفه جويى هاى قابل توجهى در هزينه هاى بررسى، صدور و نهايتاً توزيع بهتر كالاها منتهى شوند و از آن مهمتر، «زمان صرف شده» باشند كه با اصلاح فرآيند انجام امور اين نظام مى تواند به حداقل برسد .
د) اصلاح نظام بانكى: نظام بانكى شامل مؤسسات مالى، سپرده گذاران و وام گيرندگان و آيين نامه ها و دستورالعمل هاى جذب، تخصيص و نظارت بر سيستم بانكى است. هدايت هر چه بهتر و صحيح تر منابع مالى و توسعه فرهنگ پسنديده قرض الحسنه براى تأمين نيازهاى ضرورى مردم مى تواند چنان سيستم بانكى را اعتلا بخشند كه هزينه ها و زمان نظارتى را به حداقل برسانند تا منابع صرفه جويى شده و بجا تخصيص يافته موجب رشد و توسعه اقتصادى كشور گردند .
اصلاح الگوى اعتبارسنجى مشتريان از اتلاف و حتى سوخت شدن منابع جلوگيرى مى نمايد و توسعه بانكدارى الكترونيكى و ايجاد مؤسسات تخصصى مالى براى اعتبارسنجى مى توانند برنامه هايى باشند كه در اين طرح به اجرا گذاشته شوند، كمااينكه هم اكنون به نتايجى هم دست پيدا كرده اند .
ه) اصلاح نظام ارزشگذارى پول ملى: در بين منابع توليد، منابع ارزى و سرمايه خارجى مى تواند به ورود تكنولوژى و منابع كمياب و مورد نياز كشور براى كليه بخش هاى اقتصادى كمك نمايند. مسلماً اصلاح نظام ارزى موجود و بهينه ساختن فرآيند ارزشگذارى پول ملى مى تواند چنان به تقويت پول ملى از طريق واقعى (افزايش توان توليد و صادرات) كمك نمايد كه تخصيص منابع كميابى مانند ارز خارجى توليد را متحول و صادرات را بهبود بخشند و وابستگى كشور را به درآمدهاى نفتى كمتر سازد . و) اصلاح نظام يارانه ها: به جرأت مى توان گفت كه وجه تمايز طرح تحول اقتصادى موجود با ساير برنامه هاى توسعه اى كشور مى باشد، همانا اصلاح قيمت حامل هاى انرژى و ساير كالاهاى يارانه اى است كه طى فرآيند مشخصى اقدام به شناسايى اقشار اجتماعى و فعاليت هاى اقتصادى آسيب پذير مى نمايد و بازتوزيع يارانه پرداختى به ساير بخش ها را بهبود مى بخشد. مسلماً اصلاح قيمت ها و هدفمند يارانه ها مى توانند به «اصلاح الگوى مصرف» بخصوص در سطح مصرف كننده نهايى منتهى شوند .
ز) اصلاح نظام بهره ورى: شايد بتوان ادعا كرد كه كليه نظام هاى «الف تا و» همگى در خدمت نظام بهره ورى مى باشند و اصلاح كليه نظام هاى اشاره شده، بهره ورى را ارتقا مى بخشند. اصلاح فرآيند بودجه ريزى و ارتباط دادن بودجه و دستمزدها با برنامه هاى بهبود بهره ورى مى توانند ايجادكننده نظامى باشند كه مانع هدر رفتن منابع ذى قيمت و زمان صرف شده براى بررسى ها گردند و استقرار نظام سنجش و تحليل بهره ورى و استقرار نظام تعيين جايزه ملى بهره ورى برنامه هايى هستند كه در اين طرح مورد توجه قرار گرفته اند .
در جمع بندى، كليه برنامه هاى عملياتى مرتبط با نظام هاى در حال بررسى به دنبال بهينه سازى و اصلاح الگوى مصرف منابع سرمايه اى و انسانى هستند و نشان مى دهند كه الگوى مصرفى نه تنها در بخش خانوار و مصرف كننده نهايى، بلكه در بخش توليد و توزيع نيز مى تواند اصلاح شود و وظيفه هر ايرانى است كه به نوبه خود فرآيندهاى كارى و به كارگيرى منابع را بهينه و اصلاح نمايد .

