اسراف یكی دیگر از مصادیق حرام است، اسراف تجاوز از حد و اگر انسان در به كارگیری اشیاء از حدود شایسته آن خارج شود مصداق «مسرف» خواهد بود الگوی مصرف اسلامی بر پایه اصول مشخص و روشنی است كه با حركت از آن‌ها به اصول خاص می‌رسیم. اولین اصل اساسی و بدیهی، اصل مسئولیت است. در اسلام انسان در قبال آزادی‌اش مسئولیت دارد و نمی‌تواند خود را تافته جدا بافته تلقی كند. در چار چوب اسلامی، زندگی و عمل انسان باید از هر نظر با مفهوم گسترده «عدل» مطابق باشد. ضرورت اعتدال در مصرف‌، از این رو بیشتر روشن می‌شود كه بدانیم، انسان موجودی است با تمایلات انحرافی و خیال‌های باطل و سركش كه اگر مهار نشود او را از مرز بشریت و مسئولیت‌پذیری خارج و به موجودی خطرناك تبدیل خواهد كرد . شكل و سطح مصرف كنندگان كالا و خدمات (افراد، خانوارها، بنگاه‌ها، دولت و ... ) است كه تحت تاثیر استاندارد مصرف، در آمد موقعیت اجتماعی و از همه مهم‌تر اعتقادات و مبانی فكری فرد یا جامعه تغییر می‌كند . در یك دسته‌بندی كلی، عوامل مؤثر بر الگوی مصرف عبارتند از، توزیع در آمدها، الگوی تغذیه، عوامل فرهنگی، توسعه یافتگی جامعه، تبلیغات، نوع نگرش و جهان‌بینی‌، كسب منزلت اجتماعی الگوهای مصرف در ایران شامل موارد ذیل است: الف) مصرف؛ یكی از دو ركن اصلی تشكیل دهنده تابع در آمد ملی است. ركن دیگر در این تابع، پس‌انداز است كه این دو با هم رابطه معكوس دارند هر چند سرمایه‌گذاری بیشتر در جامعه فراهم می‌شود. نامعقول بودن الگوی مصرف در كشور به حدی است كه برخی از مصارف در ایران رشد بالاتری نسبت به مصرف‌ترین كشورها دارد. رشد مصرف فرآورده‌های نفتی در ایران در سال 1375 نسبت به سال قبل 7/6 درصد بوده در حالی كه این رشد در خاورمیانه به طور متوسط كمتر از 6/2 درصد بوده است

ب) درآمد ملی عامل اصلی در یقین الگوی مصرف یك كشور است، اگر منابع تجهیز درآمد ملی، درعین تنوع از ثبات نسبی برخوردار باشد، می‌توان الگوی مصرف مناسب و برنامه‌ریزی شده برای آن كشور تدارك دید. در ایران درآمد ملی متكی بر درآمد نفت است و قیمت جهانی نفت تحت تأثیر عوامل گوناگون به ویژه سیاسی است. افزایش قیمت نفت، درآمد سالانه را بالا می‌برد و در پی آن مصرف و پس‌انداز افزایش می‌یابد و تقاضا برای كالاهای مصرفی داخلی و خارجی بالا می‌‌رود و در نتیجه الگوی مصرف تغییر می‌كند . در ناحیه پس‌انداز تقاضا برای كالاهای سرمایه‌ای زیاد می‌شود و توهم درآمدهای ارزی دائمی به دلیل صادراتی بودن كالا به وارد كردن فناوری پیشرفته می‌انجامد. صنعت ارز بر و وابسته به خارج می‌شود و الگوی تولید نیز تغییر می‌كند، بنابراین شكل دیگر دلاریزه شده دلار است . . و ...

مصادیق اسراف

معمولاً   هر کسی واژه «اسراف» را می شنود، موضوع ولخرجی، زیاده روی و تجاوز از حد و   شأن اجتماعی به ذهن او می رسد، لیکن در لابه لای کلمات نورانی پیشوایان   معصوم(ع) اشارات لطیفی به مصداق ها و موارد اسراف شده است که اشاره به آن   در این بخش از نوشتار، خالی از فایده نیست و می تواند هشداری اجتماعی برای   کسانی باشد که از این گونه اسراف ها غافلند یا این گونه امور را در ردیف   معانی و مصادیق اسراف به شمار نمی آورند . دورافکندن هسته خرما و ... بشر   بن مروان گوید خدمت امام صادق(ع) رسیدیم، آن حضرت دستور داد مقداری خرما   آوردند یکی از افراد پس از خوردن خرما هسته های آن را دور می انداخت، حضرت   دستش را گرفت و فرمود : « لَا تَفْعَلْ اِنَّ   هَذَا مِنَ التَّبْذِیرِ وَ اِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ الْفَسَادَ؛ این   کار را نکن، این حیف و میل است و خداوند تباهکاری را دوست ندارد شاید   آن روز این معنا در اندیشه افراد درست جا نمی افتاد. اما امروز بشر با   پیشرفت علوم و زیادی جمعیت جهان، سخت به این موضوع توجه کرده تا آنجا که   می کوشد از همه چیز استفاده بهینه کند و با بازیافت از زباله بهترین کود و   از تفاله ها بهترین وسیله مورد نیاز و حتی از فاضلاب ها به وسیله تصفیه،   آب قابل استفاده را برای کشاورزی به دست آورد . یقینا   از چیزهایی مانند هسته خرما با دستگاه ها و امکانات مدرن امروز می توان   غذا برای دام ها و مرغ ها تهیه کرد که مواد غذایی آن به مراتب از علوفه ها   و دانه های دیگر بیشتر و بهتر است . آن روزی که   امام صادق(ع) نسبت به دور ریختن هسته خرما هشدار داد ابزار و وسیله تبدیل   آن به این گونه استفاده ها نبود اما امام(ع) با آگاهی همه جانبه از مسائل   اجتماعی و انسانی و حتی طبیعی و تجربی این گونه رهنمود را با هشدار به هم   آمیخته است . در همین راستا امام(ع) از دور ریختن آب باقی مانده در ته ظرف نیز نهی کرده و آن را از مصادیق اسراف برشمرده و می فرماید

« اَدْنَی   الْاِسْرَافِ هِرَاقَةُ فَضْلِ الْاِنَاءِ وَ ابْتِذَالُ ثَوْبِ   الصَّوْنِ؛ کمترین اندازه اسراف دور ریختن ته مانده ظرف (آب یا غذا) و   تبدیل لباس بیرون به لباس خانه و دم دستی است.»

در   نگاه امام صادق(ع) آن که از ظرف آب یا غذا زاید مقداری می نوشد و می خورد   و باقیمانده آن را دور می ریزد مسرف است. زیرا با آن باقی مانده آب یا غذا   می توان تشنه ای را سیراب و گرسنه ای را سیر کرد یا دست کم درخت و گیاه و   گلی را شاداب کرد و حیوانی را از گرسنگی و تشنگی نجات داد . نگاه   ژرف امام(ع) در رابطه با پوشیدن لباس نیز قابل تأمل و دقت است کسی که بین   لباس کار و لباس میهمانی فرقی نمی گذارد و هر کدام دم دست بود برای کار یا   مثلاً نماز و مجالس می پوشد این هم به گونه ای گرفتار رذیلت اسراف شده است . از   امام کاظم(ع) سؤال شد که آیا داشتن ده پیراهن اسراف است؟ فرمود: «خیر،   بلکه داشتن پیراهن زیاد باعث می شود که پیراهن هایش بیشتر عمر کند. اسراف   آن است که لباس بیرونت را در جای کثیف بپوشی بنابراین بسیاری از چیزهایی که به نظر ما اسراف به شمار نمی رود در نگاه پیشوایان دینی از مصادیق اسراف به حساب آمده است

از جمله موارد اسرافی که در روایات دینی به آن اشاره شده می توان موارد ذیل را برشمرد :

هر چه دلت بخواهد خوردن

به بدن ضرر و صدمه وارد کردن

به هنگام وضو آب زیاد مصرف کردن

حلال ها را حرام شمردن و خون ریختن

بیش از شأن و موقعیت اجتماعی مصرف کردن (در پوشیدن و خوردن و خریدن) و به کارهای باطل نازیدن و به کار خیر بی رغبتی نشان دادن

 

هشدارهای اجتماعی اسراف و تبذیر

قَالَ اَبِی مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ الْعَسْکَرِیِّ(ع): «عَلَیْکَ   بِالِاقْتِصَادِ وَ اِیَّاکَ وَ الْاِسْرَافَ فَاِنَّهُ مِنْ فِعْلِ   الشَّیْطَنَةِ؛بر تو باد به میانه روی و پرهیز کن از اسراف زیرا اسراف از   کارهای شیطان است.» یکی دیگر از هشدارهای اجتماعی در فرهنگ دینی موضوع «اسراف» و «تبذیر» و ریخت و پاش ها و ولخرجی های بی حد و حساب است . لغت شناسان در تعریف و ترسیم اسراف گفته اند : « تجاوز   الحد فی کل فعل یفعله الانسان و ان کان ذلک فی الانفاق اشهر و یقال تارة   اعتبارا بالقدر و تاره بالکیفیة؛خارج شدن انسان از حد و مرز در هر کاری که   انجام می دهد را اسراف گویند گر چه این معنی در انفاق مشهورتر است و اسراف   هم گاهی در اندازه و مقدار (یک چیز است) و گاهی در کیفیت و چگونگی آن واژه «اسراف» و «تبذیر» در برابر واژه «اقتصاد» و «اعتدال» قرار دارند و با اندک تفاوتی یک مفهوم و پیام را می رسانند . با   در نظر گرفتن ریشه این دو لغت (اسراف و تبذیر) چنین به نظر می رسد که وقتی   این دو در مقابل هم قرار می گیرند اسراف به معنی خارج شدن از حد اعتدال،   بی آن که چیزی را ظاهرا ضایع کرده باشد، مثل این که، ما لباس گرانقیمتی   بپوشیم که بهایش صد برابر لباس مورد نیاز ما باشد یا غذای خود را آنچنان   گرانقیمت تهیه کنیم که با قیمت آن بتوان عده زیادی را آبرومندانه تغذیه   کرد. در این جا از حد گذرانده ایم ولی ظاهرا چیزی نابود نشده است اما : « تبذیر » و ریخت و پاش، آن است که چنان مصرف کنیم که به اتلاف و تضییع بینجامد مثل   این که برای دو نفر میهمان غذای ده نفر را تهیه کنیم آنگونه که بعضی از   جاهلان چنین می کنند و به آن افتخار می نمایند و باقی مانده را در زباله   دان می ریزند و اتلاف می کنند البته گاهی   هم می شود که در کاربردها، این دو واژه در یک معنی به کار می رود و به   اصطلاح عطف تفسیری می شوند، امام علی(ع) در نهج البلاغه می فرماید : « اَلَا   وَ اِنَّ اِعْطَاءَ الْمَالِ فِی غَیْرِ حَقِّهِ تَبْذِیرٌ وَ اِسْرَافٌ   وَ هُوَ یَرْفَعُ صَاحِبَهُ فِی الدُّنْیَا وَ یَضَعُهُ فِی الآخِرَةِ وَ   یُکْرِمُهُ فِی النَّاسِ وَ   یُهِینُهُ عِنْدَ   اللَّهِ؛ آگاه باشید مال را در غیر مورد استحقاق صرف کردن تبذیر و اسراف   است. ممکن است این عمل انسان را در دنیا بلندمرتبه کند اما مسلما در آخرت   پست و حقیر خواهد کرد. در نظر توده مردم ممکن است سبب اکرام گردد اما در   پیشگاه خدا موجب سقوط مقام انسان خواهد شد

از حدیث آغاز نوشتار و این حدیث شریف معلوم شد که :

1 ـ میانه روی و اقتصاد و اعتدال یک فضیلت انسانی و رفتار سالم اجتماعی است .

2 ـ اسراف و تبذیر خارج شدن از حد و مرز فضیلت است و به عنوان رذیلت شناخته می شود .

3 ـ   اهمیت پرهیز از اسراف به اندازه ای است که امام معصوم(ع) با به کارگیری   واژه «ایاک» و نیز کلمه «الا» هشدار می دهد و مردم را به آگاهی و بیداری   فرا می خواند . از آیات و روایات کاملاً این   معنا به دست می آید که افراط و تفریط و خروج از خط اعتدال در هر کاری   مذموم و ناپسند است. زیست شایسته در سایه معتدلانه حرکت کردن و مقتصد بودن   امکان پذیر است. بی تردید نعمت ها و مواهب موجود در کره زمین از سوی خدای   رب العالمین به گونه ای تنظیم و تقدیر شده است که برای ساکنان زمین کافی   است و همه می توانند در سایه بهره گیری درست از آن مواهب استفاده بهینه   ببرند، لیکن خرج های بیهوده و مصرف کردن های بی اندازه این نعمت را هدر می   دهد و چه بسا اسراف و تبذیر در گوشه ای از جهان و منطقه ای از زمین دلیل   محرومیت انسان های دیگری در منطقه ای از جهان گردد. و نیز بدمصرف کردن و   بی رویه بهره برداری کردن از منابع طبیعی و نعمت های خدادادی نسل های   آینده را دچار محرومیت و تهدید قرار می دهد . به همین جهت قرآن کریم با عبارت های گوناگون، مسلمانان را از این بلای خانمانسوز و جهانسوز پرهیز داده و فرموده است : « کُلُوا   وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا اِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ؛ و (از   نعمت های الهی) بخورید و بیاشامید ولی اسراف نکنید که خداوند مسرفان را   دوست نمی دارد قرآن مسرفان را چهره های   منفور پیش خداوند معرفی کرده زیرا آنان با این رفتار غیرانسانی و   غیراسلامی از حد و حدودی که خداوند تعیین کرده و انبیای او اعلام کردند پا   را فراتر نهاده و رهنمودهای حکیمانه و واقع بینانه را نادیده گرفته اند

روشن   است آن که قانون شکنی می کند و حرکت قوانین انسان ساز و جامعه ساز را   رعایت نمی کند پیش قانونگذار عالم و عادل چهره ناپسند و مبغوضی خواهد داشت . باز در قرآن مجید می خوانیم : « اِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِی الْاَرْضِ وَ اِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِین؛فرعون، برتری جویی در زمین داشت و از اسرافکاران بود اسراف کاری را روش فرعون می شمارد و اسراف را یک برنامه فرعونی قلمداد می کند . و در جای دیگر اسراف کاران و مبذّران را برادران شیطان می نامد :

« وَ   آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ وَ الْمِسْکینَ وَ ابْنَ السَّبیلِ وَ لا   تُبَذِّرْ تَبْذیرا؛ اِنَّ الْمُبَذِّرینَ کانُوا اِخْوانَ الشَّیاطینِ وَ   کانَ الشَّیْطانُ لِرَبِّهِ کَفُورا؛ و حق نزدیکان را بپرداز (و همچنین   حق) مستمند وامانده در راه را و هرگز اسراف و تبذیر مکن چرا که   تبذیرکنندگان برادران شیاطنند. و شیطان در برابر پروردگارش بسیار ناسپاس   بود گر چه اسراف به معنای گسترده هرگونه   تجاوز از حد در هر کاری است که انسان انجام می دهد اما بیشتر در مورد   هزینه ها و خرج های مالی گفته می شود و حتی انفاق و کارهای خوب را نیز   شامل می شود. قرآن در سوره فرقان اسراف را در برابر سخت گیری و بخل و   فشرده دستی قرار داده و می فرماید : « وَ   الَّذِینَ اِذا اَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کانَ   بَیْنَ ذلِکَ قَواما؛(بندگان شایسته خداوند) کسانی هستند که به هنگام   انفاق نه اسراف می کنند و نه سخت گیری و بخل می ورزند بلکه میان این دو حد   اعتدال و میانه را می گیرند

 

ضرورت پرهیز از افراط و تفریط

برخی از مومنان درعبادت های خویش راه افراط را در پیش می گیرند و در هنگامی که به خودسازی می پردازند، برای دست یابی به کمالات، خود را به آب و آتش می زنند. گروهی، شیوه رهبانیت را در پیش می گیرند و یا همانند مرتاضان هندو از زندگی دنیایی و بهره های آن چشم می پوشند. این گونه است که نه تنها به نقش ربوبیت خود توجهی ندارند بلکه آسیب هایی را نیز به اطرافیان و جوامع بشری وارد می سازند. آنان به جای آن که به مسئولیت و وظیفه الهی خود نسبت به آبادانی زمین بپردازند، دست از کار و تولید بر می دارند و یا حتی ثروت و درآمد خویش را به انفاقی افراطی از دست می دهند و خود را نیازمند و محتاج دیگران و کار و تولید آنان می کنند . در زمان پیامبر (ص) یکی از صحابه هنگام مرگ خویش همه سرمایه و ثروت خود را به دیگران می بخشد و از حوزه تصرف خود بیرون می کند. این در حالی بود که وی دختران چندی داشت که نیازمند ثروت پدر بودند. پیامبر (ص) هنگامی که از انفاق مال از سوی مرد و فقر و نداری دختران آگاه می شود اجازه نمی دهد تا این مرد در گورستان مسلمانان دفن شود؛ زیراچنین رفتاری را به دور از مسلمانی می دانست . بنابر این، اگر کسی بخواهد به مسئولیت الهی خویش عمل کند می بایست در همه امور راه اعتدال و میانه روی را در پیش گیرد و با این روش آسایش و خوشبختی را نه تنها برای خود بلکه دیگران به همراه آورد خداوند در بیان جامعه برتر و کامل و ارایه نمونه عینی آن، جامعه اسلامی و برتر را جامعه ای معتدل و میانه رو معرفی می کند که استقامت با این روش در ذات و نهاد آن سرشته می شود. (بقره آیه 143) بنابر این، از نظر قرآن و اسلام، صراط مستقیم هر کس و جامعه ای، میانه روی و اعتدال در همه امور و اقتصاد در زندگی است .

مطلب رو مطالعه کنید نظر یادتون نره منتظرم

 

نه اسراف، نه خست

قرآن ،اسراف را نمي پذيرد و در نقطه مقابل آن سختگيري در مخارج زندگي را نيز قبيح و ناپسند مي شمارد و اجازه نمي دهد كه افراد حريص و مال اندوز و تنگ نظر، به بهانه پرهيز از اسراف در دامن خساست و سخت گيري در مصرف بيفتند. امام علي (ع) فرموده است: «هر كه ثروتي دارد، مبادا آن را تباه كند؛ زيرا صرف كردن بي مورد آن ريخت و پاش و اسراف است. اين كار او را در ميان مردم كوته بين بلند آوازه مي كند اما در نزد خدا بي مقدار است رسول خدا (ص) نيز فرموده است: «نشانه مسرف چهار چيز است: به كارهاي باطل مي نازد، آنچه را فراخور حالش نيست مي خورد، در كارهاي خير بي رغبت است و هر كس را كه به او سودي نرساند، قبول نداردبرخي به غلط گمان كرده اند كه حرام كردن زينت ها و پرهيز از غذاها در روزهاي پاك و حلال نشانه زهد و پارسايي و قرب به خداوند است. قرآن خطاب به آنان مي فرمايد؛ «قل من حرم زينه الله التي اخرج لعباده و الطيبات من الرزق قل هي للذين امنوا في الحياه الدنيا خالصه يوم القيامه اي پيامبربگو زيورهايي را كه خدا براي بندگانش پديد آورده و روزهاي پاكيزه را چه كسي حرام گردانيده؟ بگو: اين نعمت ها در زندگي دنيا براي كساني است كه ايمان آورده اند و روز قيامتنيخاص آنان مي باشد .»

مطلب رو مطالعه کنید نظر یادتون نره منتظرم