اقتصاد اسلامی، بر مبنای دانش(1)
نويسنده:
علي سعادت پناه
عرصه اقتصاد يكي از موثرترين عرصه ها در زندگي بشر بوده و هست. اين عرصه از ابتدايي ترين نيازهاي بشر تا عالي ترين مفاهيم انساني همچون عدالت اجتماعي را در بر مي گيرد. نظام اقتصادي اسلام با چهره اي متمايز از ساير نظام هاي اقتصادي دنيا ، در صورتي كه به طور دقيق اجرا شود قابليت حل بحران هاي اقتصادي و مشكلات فرا روي جوامع اسلامي را دارد. اهداف: در اين نگاشته با هدف اثبات دانش مداري نظام اقتصادي اسلام به برخي از راه حل هايي كه اين نظام براي رفع چالشها و مشكلات اقتصادي جامعه ارائه كرده است ، مي پردازيم. خلاصه مطالب: اين نگاشته مشتمل بر يك مقدمه و سه محور كلي است. نگارندگان در ابتدا با بررسي ويژگيهاي اقتصاد اسلامي بر دانش مداري به عنوان مهمترين شاخصه اين نظام تاكيد مي كنند.
نويسنده:
علي سعادت پناه از آیات و شواهد روایی یاد شده می توان استفاده کرد که اسلام نسبت به اشتغال زنان دید منفی ندارد و کار و تلاش اقتصادی را در خانه یا در بیرون از خانه برای زن ممنوع نکرده است. اگر آیه شریفه «لاَ تأکلوا اموالکُم بینکُم بِالباطلِ» از برخی از معاملات نهی کرده و آن را باطل دانسته، برای همه است و تفاوتی میان زن و مرد نیست. جنسیت در هیچ یک از انواع معاملات و تجارات، دخالت ندارد. این گونه نیست که زن به دلیل جنسیت، از برخی از معاملات ممنوع، و مرد مجاز باشد. به همین سبب می بینیم در کتاب های فقهی، زنان از تجارت یا قرادادی استثنا نشده یا از اختیار شغل خاصی منع نگردیده اند.
نويسنده:
علي سعادت پناه زنان فراوانی در صدر اسلام در زمان پیامبر گرامی و ائمّه اطهار علیهم السلام به فعالیت های اقتصادی اشتغال داشتند(22) و ائمّه اطهار علیهم السلام نه تنها آنان را از کار و تلاش نهی نمی کردند، بلکه در برخی موارد، لحن سخن یا طرز برخورد پیامبر یا امام با زنان شاغل به گونه ای بود که تشویق به ادامه کار نیز از آن استفاده می شود. این کارها عبارتند از: ام حسن نخیعه می گوید: حضرت علی علیه السلام در راه به من برخورد کرد و فرمود: ام حسن، به چه کاری مشغولی؟ گفتم: بافندگی می کنم. امام به من فرمود: بدان که حلال ترین کسب است.(23)
نويسنده:
علي سعادت پناه گروه دیگر آیاتی است که می توان ازآن ها جواز اشتغال زنان به برخی از حرفه های خاص را اصطیاد کرد. تأکید بر این نکته ضروری است که آیاتی که از آن ها یاد خواهد شد، در مقام بیان حرفه یا شغلی برای انسان ها نیست، بلکه در این دسته از آیات، انجام برخی از کارها مجاز اعلام شده است. کارهایی که اشتغال به آن ها در میان مردم عصر نزول رایج بوده و هم اکنون هم انسان هایی به آن کارها اشتغال دارند. با توجه به مجوّزی که قرآن برای انجام آن کارها به انسان ها داده و این اجازه را به گروه یا صنف ویژه ای اختصاص نداده است، می توان جواز اشتغال زنان به آن کار را از دیدگاه قران استفاده کرد. این کارها عبارتند از:
نويسنده:
علي سعادت پناه دسته ای دیگر از آیات به رغم اینکه مشتمل بر واژگان رایج در اقتصاد و فقه نیستند، اما می توان از آن ها جواز فعالیت اقتصادی و اشتراک میان زن و مرد را نتیجه گرفت؛ مانند آیات ذیل: او کسی است که دریا را مسخّر [شما [ساخت تا از گوشت آن بخورید و زیوری برای پوشیدن از آن استخراج کنید و کشتی ها را می بینی که سینه دریا را می شکافند تا شما [به تجارت بپردازید و [از فضل خدا بهره گیرید؛ شاید شکر نعمت های او را بجا آورید.
نويسنده:
علي سعادت پناه آیه «أَحَلَّ اللّهُ الْبَیْع» (بقره: 275) (خدا بیع را حلال کرد) خرید و فروش را، که نوعی کسب و تلاش اقتصادی است، حلال کرده. آیات «حَرَّمَ الرِّبَا»(بقره: 275) (ربا را حرام کرد.)؛ «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ لاَ تَأْکُلُواْ الرِّبَا أَضْعَافا مُّضَاعَفَةً» (آل عمران: 130) (ای کسانی که ایمان آورده اید، ربا را چند برابر نخورید.) و آیات فراوان دیگر(10) با تعبیرهای گوناگون؛ به مبارزه با ربا برخاسته و ربا خواری را، که راهی برای تحصیل درآمد و افزایش سرمایه است، ناروا دانسته اند.
نويسنده:
علي سعادت پناه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ أَوْفُواْ بِالْعُقُودِ» (مائده: 1)؛ ای کسانی که ایمان آورده اید، به پیمان ها و قراردادها وفا کنید. «وَفی» و«اَوْفی» هر دو به معنای تمام کردن و کامل کردن است.(6) «عقود» جمع «عقد» به معنای بستن و گره زدن چیزی به چیز دیگر است.(7) این واژه گرچه در اصل، برای امور محسوس وضع شده، اما در انواع معاملات و پیمان های غیر محسوس، که نوعی از بستن و گره زدن در آن ها لحاظ شده است، به کار می رود.(8)
نويسنده:
علي سعادت پناه واژه های «فعل»، «عمل» و «کسب» در قرآن به معنای کار و تلاش هستند، اما معمولاً به معنای اقتصادی آن که خصوص فعالیتی است که برای تحصیل درآمد انجام می گیرد و در برابر آن مزدی پرداخت می شود به کار نمی رود. برای مثال، واژه «فعل» و مشتقّات آن قریب 108 بار در قرآن به کار رفته اند که در هیچ یک از آن ها مراد از «فعل» کار اقتصادی و تلاش مادی نیست.
فعالیت اقتصادی زنان در سال جهاد اقتصادی از دیدگاه قرآن(8)
نتیجه
فعالیت اقتصادی زنان در سال جهاد اقتصادی از دیدگاه قرآن(7)
شواهد روایی بر جواز فعالیت های اقتصادی زنان
1. بافندگی:
فعالیت اقتصادی زنان در سال جهاد اقتصادی از دیدگاه قرآن(6)
گروه چهارم: اشتغالات خاص
فعالیت اقتصادی زنان در سال جهاد اقتصادی از دیدگاه قرآن(5)
گروه سوم: آیات امر به کار و تلاش مادی
«وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُواْ مِنْهُ لَحْما طَرِیّا وَ تَسْتَخْرِجُواْ مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَی الْفُلْکَ مَوَاخِرَ فِیهِ وَلِتَبْتَغُواْ مِن فَضْلِهِ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ»(نحل: 14)؛
فعالیت اقتصادی زنان در سال جهاد اقتصادی از دیدگاه قرآن(4)
گروه دوم: آیات تحلیل و تحریم برخی از معاملات
فعالیت اقتصادی زنان در سال جهاد اقتصادی از دیدگاه قرآن(3)
گروه اول: آیات وفای به عقد
جمله «اوفوا بالعقود» امر است و انسان ها را به وفا کردن به هر چیزی که به آن «عقد» گفته شود، امر کرده است. این آیه از دو جهت فراگیر است: نخست از جهت مصداقِ عقد؛ زیرا در آن عقد خاصی ذکر نشده است.
فعالیت اقتصادی زنان در سال جهاد اقتصادی از دیدگاه قرآن(2)
شواهد قرآنی بر جواز فعالیت های اقتصادی زنان
