استاد مطهرى در باره ى پیوند اسلام با اقتصاد مى نویسد:« اسلام دو پیوند با اقتصاد دارد: مستقیم و غیر مستقیم؛ پیوند مستقیم دین اسلام با اقتصاد از آن جهت است كه مستقیماً یك سلسله مقررات اقتصادى در باره مالكیت، مبادلات، مالیات، حجرها، ارث، هبات، صدقات، وقف، مجازات هاى مالى در زمینه ى ثروت و غیره دارد.... پیوند غیر مستقیم اسلام با اقتصاد از طریق اخلاق است .در این جهت برخى مذاهب دیگر نیز كم و بیش چنین مى باشند. اسلام مردم را توصیه مى كند به امانت، عفت، عدالت، احسان، ایثار و منع دزدى، خیانت، رشوه؛ همه این ها در زمینه ثروت است ».معلم شهید ضمن بیان دو نوع روابط اقتصادى؛ یعنى روابط تكوینى یا طبیعى و روابط اعتبارى یا قانونى به رابطه تأثیر و تأثر میان آنها معتقد است. وى در تعریف این دو دسته مى نویسد: «روابط طبیعى عبارت است از یك سلسله روابط على و معلولى كه خواه ناخواه در امور اقتصادى پیش مى آید، مثل روابط مربوط به عرضه و تقاضا و بها در اقتصاد آزاد و مبادله اى: تورّم پول، افزایش و كاهش قیمتها، بیكارى، بحران اقتصادى، سود، ضرر، مزد، مالیات و امثال اینها؛ اما روابط اعتبارى و قراردادى، عبارت است از قوانین مربوط به حقوق و مالكیتهاى شخصى یا اشتراكى».
ایشان در ادامه این تقسیم بندى مى نویسد: «هم مقررات اجتماعى خاص، جریانات طبیعى اقتصادى خاصى را به دنبال خود مى آورد و هم روابط و آثار طبیعى، خواه ناخواه یك سلسله مقررات جدیدى را ایجاب مى كند». به عبارت دیگر، ما دو نوع روابط اقتصادى داریم: روابط طبیعى؛ و روابط اعتبارى و قراردادى. از لحاظ روابط طبیعى، علم اقتصاد، علم به قوانین طبیعت است آنچنان كه هست؛ یعنى یك علم نظرى است و اختلاف نظر در این علم، از قبیل اختلاف نظر در علوم نظرى است و البته كمتر هم مورد اختلاف خواهد بود ولى از لحاظ روابط اعتبارى، علم اقتصاد، علم به روابط است آنچنان كه باید باشد و از همین لحاظ، مسأله عدالت و ظلم و خوب و بد و شایسته و ناشایسته به میان مى آید و به اصطلاح جنبه اخلاقى دارد. علم اقتصاد به معنى اول، اصول و مبادى اى دارد. هیچ یك از قوانین و مقررات علم اقتصاد به معناى دوم، تأثیرى در نوع اول ندارد، مگر آنگاه كه به مرحله عمل و واقعیت عینى برسد؛ زیرا امور اعتبارى از آن جهت كه اعتبارى هستند، به هیچ وجه در امور عینى و واقعى تأثیر ندارند، مگر بعد از آن كه به مرحله عمل در آیند ولى قواعد و قوانین علم اقتصاد نظرى در علم اقتصاد عملى مؤثر است.
استاد مطهری در یادداشتهاى مربوط به اسلام و اقتصاد مى نویسد: «اقتصاد به معنى مسلكى كه باید اتخاذ كرد، اصول و مبانى اولیه اى دارد. همچنین علم اقتصادى به معنى كشف روابط ضرورى كه در جامعه هاى موجود هست، نیز اصول و مبادى اولیه اى دارد. اصول دوم عبارت است مثلاً از قانون عرضه و تقاضا و قانونهایى كه بر پول و تورم آن ذكر مى كنند و لوازم علّى و معلولى كه جریان ثروت خود به خود دارد. كم شدن و زیاد شدن تولید، كم شدن و زیاد شدن مصرف البته آثار و عوارضى دارد از این نظر فرق نمى كند كه شخص تابع چه كسى باشد و وابسته به چه مسلكى باشد؛ مثلاً اگر متخصص اقتصادى از یك كشور خارجى براى مملكت خود بیاوریم فرقى نمى كند كه از كدام كشور و پیرو چه مسلكى باشد. از این نظر در اسلام، اقتصاد وجود ندارد؛ زیرا اقتصاد به این معنى صرفا یك علم نظرى است، اما اقتصاد به معنى اول؛ یعنى این كه بهتر است قوانین اجتماعى بشر در زمینه حقوق اقتصادى و وظائف چگونه باشد از این نظر اقتصاد، اقتصاد عملى است؛ اسلام از این نظر قوانین و مقرراتى دارد».
به همین دلیل، استاد مطهری مطهرى مى فرماید موضوع بحث ما اقتصاد برنامه اى است نه اقتصاد علمى؛ بدین جهت فیزیك اسلامى نداریم، ولى اقتصاد اسلامى داریم.استاد مطهری در كتاب نظرى به نظام اقتصادى اسلام، دیدگاه اسلام در باب ثروت، مالكیت، عدالت مساوات، استثمار، ارزش... را بیان مى كند.
استاد مطهری می نویسد: مكتب اقتصاد اسلامى جهت تحقق خود، اهداف خاصّى را بیان كرده است كه چگونگى اجراى این اهداف به مقتضیات زمان و مكان و تغییر اوضاع و شرایط، تفاوت پیدا مى كند.آیات و روایات، اهداف اقتصاد اسلامى را به دو جنبه ى سلبى و ایجابى تقسیم مى كنند؛ آیاتى كه به جنبه ى سلبى توجه دارند، به نفى داشتن مال و ثروت به عنوان هدف نهایى اشاره دارند و آیاتى كه بیان گر جنبه ى ایجابى مى باشند، به استقلال، خودكفایى، اقتدار، رشد و توسعه ى اقتصادى، عدالت اجتماعى، تحكیم ارزش هاى معنوى و اخلاقى، عنایت مى ورزند.
1. آیات مربوط به جنبه سلبى اهداف مكتب اقتصاد اسلامى
«الْمالُ وَ الْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیوةِ الدُّنْیا وَ الْباقِیاتُ الصَّالِحاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَ خَیْرٌ أَمَلاً»( کهف، 46) ترجمه: مال و پسران زیور زندگى دنیایند و نیكیهاى ماندگار از نظر پاداش نزد پروردگارت بهتر و از نظر امید بهتر است.« یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُلْهِكُمْ أَمْوالُكُمْ وَ لا أَوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ» ترجمه: اى كسانى كه ایمان آورده اید، اموال و اولادتان شما را از یاد خدا مشغول نسازد و كسى كه چنین كند، زیانكار است.
2-. آیات مربوط به جنبه ایجابى اهداف مكتب اقتصاد اسلامى
الف. توازن و تعادل اقتصادى
«وَ لا تَجْعَلْ یَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَ لا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً» ( اسراء، 29) ترجمه: و دستت را بسته به گردن قرار نده و نه، به تمامى، آن را باز نگه دار، پس آن وقت تهى دست به حالت ملامت بنشین.
ب. استقلال و عدم وابستگى اقتصادى
«وَ لَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلاً»( نساء، 141 ) ترجمه: و هرگز خدا راهى براى كافران علیه مؤمنان قرار نمى دهد.
ج. عدالت
«لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَ الْمِیزانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ» ( حدید، 25) ترجمه: ما پیامبران را با دلایل روشن فرستادیم و با آنها كتاب و میزان نازل كردیم تا مردم به عدالت قیام نمایند.
د. توسعه اقتصادى
امام باقرعلیه السلام مى فرماید:« من طلب الرزق من الدنیا استعفافاً عن الناس و توسیعاً على اهله و تعطفاً على جاره لقى الله عز و جل یوم القیامه و وجهه مثل القمر لیلة البدر» ترجمه: كسى كه دنیا را براى بى نیازى خود از مردم و گشایش بر خانواده اش و ابراز محبت به همسایه اش طلب كند خداوند عزوجل را در روز قیامت ملاقات مى كند در حالیكه چهره او همچون قرص كامل ماه نورانى است.
3- در باب اصول اقتصادى
اسلام هم به آزادى فعالیت اقتصادى قایل است و هم به محدودیت هایى از جمله جلوگیرى از احتكار و اجحاف در نرخ گذارى، مكاسب محرمه و حرمتهاى اخلاقى تأكید مى ورزد. براى نمونه:«وَ لَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلْنا لَكُمْ فِیها مَعایِشَ قَلِیلاً ما تَشْكُرُونَ»ترجمه:شما را در زمین مكان دادیم و براى شما در آنجا معیشتها قرار دادیم ولى اندك سپاس مى گذارید.«لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَیْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ» ( نساء، 29) ترجمه: اموال همدیگر را به ناروا مخورید مگر آنكه داد و ستدى با تراضى یكدیگر از شما [انجام گرفته ] باشد.
4- با توجه به آموزه هاى دینى مذكور روشن مى گردد كه بى عدالتیهاى اقتصادى، فاصله طبقاتى، كاهش دستمزد كارگران، تنزل ارزش قیمت نقره و پول كه جملگى مورد نهى شارع مقدس واقع شده است، در نارضایتى اقتصادى مردم مؤثر مى افتد.
خانم كدى در این باره مى نویسد: جابجایی هاى اقتصادى و سیاسى كه در اثر تماس با غرب در ایران به وجود آمد از جمله شامل زوال اكثر صنایع دستى ایران، تبدیل بافندگان فرش به كارگرانى كه براى دستمزد ناچیزى كار مى كردند، تنزل بهاى صادرات ایران در مقابل بهاى واردات از اروپا و افت وحشتناك قیمت نقره، كه پول رایج ایران بود. این پدیده ها، به همراه مشكل ایجاد یك بازرگانى مستقل از اروپا و نیز عدم امكان ایجاد كارخانه هاى تحت حمایت دولت، نارضایتى روز افزون اقتصادى مردم و در نتیجه ناخشنودى نسبت به رقباى اروپایى را موجب شد.
نمونه دیگر تأثیر آموزه هاى مكتب اقتصاد اسلامى بر حركتها و و جنبشهاى انقلابى، مربوط به سومین مسافرت ناصرالدین شاه به اروپا در سال 1889 مى باشد. این مسافرت به تشویق وزیر مختار انگلیس در ایران، سرهنرى درومند ولف انجام گرفت. هدف ولف از تشویق شاه به این سفر گسترش هر چه بیشتر منافع مالى انگلستان در ایران بود كه تا حدود زیادى به موفقیت رسید. یكى از امتیازاتى كه شاه در انگلستان امضا كرد اعطاى حق ایجاد یك بنگاه بخت آزمایى و یا قرعه كشى در ایران بود كه ملكم خان نیز از آن جانبدارى مى كرد. وقتى شاه به ایران مراجعت كرد با مخالفت وسیعى در مورد اعطاى امتیاز بخت آزمایى روبه رو شد كه بعضاً از طرف افراد متدینى بود كه قماربازى را به حسب دستورهاى قرآن حرام مى دانستند. شاه امتیاز مزبور را لغو كرد.
قصه تحریم تنباكو نمونه دیگرى از نگرش جامع نگرانه به دین اسلام بود. شاه در بهار 1890 امتیاز، تولید، فروش و صادرات تنباكوى ایران را به ترغیب ولف به یك تبعه ى انگلیس واگذار كرد در بهار سال 1891 زمانى كه مأمورین شركت تنباكو، به ایران وارد شده و زمانهاى معینى را براى فروش تمام تنباكوى تولیدى به شركت اعلام داشتند، اعتراضات عمومى به امتیاز مزبور شروع شد. در دسامبر 1891 جنبش تنباكو به نحو اعجازانگیزى اوج گرفت و به یك تحریم عمومى بر ضد فروش و استعمال این محصول انجامید. تحریم مزبور را حتى همسران شاه و غیرمسلمانان نیز مراعات مى كردند. تحریم فوق بنابر فتوایى بودكه شخص میرزاى شیرازى صادر كرده بود. دولت در اوایل 1892 مجبور شد كل امتیاز مزبور را لغو كند.
منبع : http://alaam.tahoor.com/page.php?id=11153&cat=931
