با توجه به گزارش‌های قرآن و آموزه‌های دستوری قرآن می‌توان دریافت که امت اسلام به معنای امت قرآنی و جامعه برتر در حوزه عقیده و رفتار، امتی معتدل و میانه هستند. آنان نه اهل تنزیه محض هستند و نه تشبیه محض. نه اهل زیاده روی در امور اقتصادی و سیاسی و نه اهل کوتاهی کردن در این مسایل. در رفتار و گفتار و اقتصاد و خوراک خود اعتدال و میانه‌روی را مراعات می‌کنند و در اعمال عبادی نیز راه افراط و تفریط را نمی‌پیمایند. در انفاق و بخشش در راه خدا میانه‌روی را اصل قرار می‌دهند. نه چنان می‌دهند که خود وابمانند و نه آن چنان مشت فرو می‌بندند که گرد بخل بر ایشان نشیند. نه اهل اسراف هستند و نه اهل خساست. همواره از خدا می‌خواهند که ایشان را از اسراف و زیاده‌روی در هر کاری حفظ کند. (آل عمران آیه 147)؛ زیرا اسراف (کهف آیه 28) و افراط (مائده آیه 32) را عامل تباهی و فساد و علو و طغیان می‌دانند. (یونس آیه 83 و دخان آیه 31) از این روست که جز میانه‌روی از خدا نمی‌خواهند. اعتدال در راه رفتن و میانه‌روی در سخن گفتن و پرهیز و دوری از فریاد زدن (لقمان آیه 19) گام‌های استوار و نرم برداشتن و مانند آن از اموری است که بیانگر اعتدال ایشان در رفتار و گفتار است. حتی آنان در عبادت، راه میانه می‌پیمایند و بر خود سخت نمی‌گیرند و خود را به رنج نمی‌افکنند. (طه آیه 1 تا 3) امام صادق و امام باقر علیهما السلام درباره این آیه می‌فرمایند که خداوند به جهت به رنج افتادن پیامبر (ص) در نماز خواندن از او می‌خواهد که چنین نکند و راه اعتدال را در عبادت در پیش گیرد. (تفسیر قمی ج 2 ص 57 و نیز المیزان ج 14 ص 125) به هرحال در آموزه‌های قرآن اعتدال و میانه‌روی یک اصل اساسی و ارزشی است و هر گونه افراط و تفریط در هر کاری ناپسند است. این مطلب را از واژه امر که به معنای هر کاری است می‌توان از آیه 147 سوره آل عمران به دست آورد.
اسلام، دین اعتدال
به هر حال دین اسلام که همان دین ابراهیمی است نیز در تعبیر قرآنی از این اعتدال بهره برده است و آموزه‌های آن به دور از هرگونه افراط و تفریط است. البته در بینش قرآنی، آموزه‌های تورات و انجیل نیز از چنین خصلت و خصیصه‌ای برخوردار بوده‌اند؛ زیرا چنان که گفته شد اعتدال اصل عقلایی و امضا و تایید شده شریعت است و هر انسانی به طور طبیعی به اعتدال و میانه‌روی گرایش دارد مگر آن که عوامل بیرونی موجب دگرگونی در گرایش درونی وی شده و او را از اعتدال خارج کند. آموزه‌های کتب آسمانی که بر پایه فطرت سالم است نیز از اعتدال و میانه‌روی بهره‌مند هستند. از این رو می‌توان گفت آموزه‌های توراتی و انجیلی از وصف اعتدال برخوردار بوده‌اند ولی به جهاتی از این وضعیت بیرون رفته و دگرگون شده‌اند. خداوند در آیه 66 سوره مائده با توجه به اصل فطرت و نزول کتب بر پایه آن بیان می‌کند که آموزه‌های آن دو کتاب آسمانی نیز به دور از افراط و تفریط بوده است و کسانی که به کتب بی تحریف و تصحیف عمل می‌کنند امت مقتصد و میانه‌رو هستند. امت اسلام امتی میانه و معتدل است. این اعتدال و میانه روی را می‌توان در بینش، نگرش و گرایش امت دید. قوانین آن بر پایه اعتدال است و اخلاق و احکام و آداب و دیگر امور زندگی بر اعتدال بنیان شده است. از این رو خداوند از امت اسلام به امت وسط و میانه یاد می‌کند. (بقره آیه 143) و آنان را بهترین امتی می‌داند که در روی زمین ایجاد شده‌اند. امتی که اصل و اساس آن اعتدال و میانه‌روی در همه چیز و همه کار است و از این رو امت شاهد و نمونه و سرمشق می‌باشند. (آل عمران آیه110)
