جايگاه همّت:
توجّه باشد كه همّت، عزم و اراده از جانب انسانها است، ولي امر، حكم و تقدير از آن خداوند متعال است چنان که فرمود: «يَمْحُواللّهُ مَا يَشَاء وَيُثْبِتُ»1 هرچه را او بخواهد محو و نابود سازد و هر چه را که بخواهد ثابت و پابرجا قرار می دهد. البته بايد دانست كه اراده او بر همه اراده خلق حاكم و غالب است.
خاستگاه همّت:
خاستگاه همّت باید از خویشتن انسان باشد وعزم و اراده نفس بر اصلاح خودش باشد. این که برخی به بهانه انسان دوستی و دیگر دوستی، همّت خود را بر دیگران و غیره ابراز می دارند، خطائی روشن و واضح است.
از این نیرو بر خود بیش از دیگران بهره ببر! که امام همام حضرت علی بن ابی طالب (علیه السلام) نیکو فرمود: «إنَّ سَمتَ هِمَّتکَ لإصلاحِ النّاس، فَابدَء بِنَفسِک، فَإن تُعاطِیک صَلاحُ غَیرِک و أَنتَ فاسِدٌ أکبَر العَیبِ.»2 اگر همت والای اصلاح مردم را در سرداری، از خودت آغاز کن، زیرا پرداختن تو به اصلاح دیگران، در حالی که خود فاسد باشی، بزرگ ترین عیب است.
آثار همّت:
برای همّت آثار و برکاتی را می توان بر شمرد که برخی عبارت اند از:
1. پوشانیدن گناه:
از نبیّ مکرّم اسلام (صلوات الله علیه وآله) گزارش گردیده که فرموده اند: «إنَّ مِنَ الذُّنُوبِ ذُنُوباً لایُكَفِّرُها صَلاهٌ وَ لاصَدَقَهٌ، قِیلَ یا رسولَ اللهِ فَما یُكَفِّرُها؟ قالَ: الهُمُومُ فی طَلَبِ المَعِیشَهِ»3 بعضی از گناهان به وسیله نماز و صدقه هم آمرزیده نمی شوند. سؤال شد یا رسول الله! پس چه چیز موجب آمرزش آن است؟ فرمود: جدیّت و تلاش در طلب معیشت. آری، که ارباب و اصحاب همت ها که طالب معیشت و روزی حلالند بدانند که آراستگی به همُت و عزم راستین، آن ها را خود کفران برخی گناهانی خواهد شد که هیچ پوششی بر آن ها برتر از این نخواهد بود.
2. بزرگواری و شرافت:
کرامت و بزرگواری زائیده و نتیجه همّتی بلند است. چنان که حضرت مولی على (عليهالسلام) به آن اشاره ای بلیغ کرده و فرمود: «الكَرَمُ نَتيجَةُ عُلُوِّ الهِمَّه.»4 كَرَم داشتن، زاييده بلندى همّت است. افرادی که از همّت والا برخوردارند در جامعه انسان های شریف و گرامی خواهند بود، که دیگران آن ها را ارج می نهند.
3. جوانمردی:
مروّت و جوانمردی از برکات همّت است. حضرت امام مجتبی (علیه السلام) فرموده اند: «لامُرُوَّة لِمَن لاهِمَّة لَه.»5 كسي كه همت ندارد مروّت ندارد.
ارزش مثبت همّت ها:
انسان عاقل هر که را دارای عزم و همّت ببیند، او را دارای ارزشی مثبت تلقّی می کند و اولیاء اسلام نیز همه را به آن ارزش والا، فرا خوانده اند. حضرت امام علی (علیه السلام) فرموده اند: «كُن بَعيدَالهِمَمِ إذا طَلَبتَ، كَريمَ الظَّفَرِ إذا غَلَبتَ.»6 هرگاه در پىچيزى هستى، بلند همّت باش!
آسیب همّت ها:
همّت چون نوعی برندگی کار و یا پر انرژی بودن است، باید دید دست چه کسی داده شده و از آن چگونه استفاده می گردد. اگر آن را به دست شخص عاقل دهند و یا ابلهی بر آن مسلّط گردد، هرگز یکسان نخواهد بود.
واستان از دست دیوانه سلاح تا که بازآید به تو عقل و فلاح
بی ادب را علم و فن آموختن دادن تیغ است دست راهزن
نباید نیروی همّت را هرکجا به کار گرفت که سکّوی پرش آن باید مواردی ارزشمند و ارزشی باشد تا که به بار نشیند و بتواند از خسران به دور بوده و تأمین آخرت نماید و گرنه انسان را به مهلکه انداخته و دردرّه سقوط می اندازد. امام علی (علیه السلام) فرموده اند: «اِقصِر هِمَّتَک عَلی مَا یلزمُک و لاتخُض فِیما لایعنِیک»7 همّت خود را صرف چیزهایی کن که به آن نیاز داری! و آن چه را که به کار تو نمی آید پی گیری مکن!
پس این نیروی ارزشمند را به کار بیهوده مینداز! که ضایع کردنِ فرصت ، و تباهی در عمر گرانمایه است. در این جاست که معرفت و شناخت ارزش خود را نشان می دهد و هر کس بتواند بر مبنای عقل و تدبیر، انتخاب مورد و موضوع کند و سپس کارش را با همّتی قوی ادامه دهد؛ او بار را به سلامت به سر منزل مقصود خواهد رسانید وگرنه باشتاب هر چه بیشتر به قهقرا سیر کرده و خود را به نابودی سریع تر خواهد رسانید.
پی نوشت ها:
1. سوره مبارکه رعد، آیه شریفه 39.
2. نهجالبلاغه.
3. محدّث قمّی، مستدرك الوسائل، ج 13، ص 13.
4. غرر الحکم، 1477.
5. علامه مجلسی، بحار الانوار، ج 8 ، ص 111.
6. امام علی (علیه السلام)، نهجالبلاغه.
7. نهجالبلاغه.
مرتضی آقاتهرانی
