در تدارک انقلاب مضاعف

دیگر تاریخ برای ما سبک شده است. چراکه نسلی به کمتر از سالی، تاریخ خویش را به اندازه همه تاریخ بشریت سنگین و وزین ساخته است.

همه آن چیزی که باید رخ می نمود، حادث شد و در مقابل چشمان حیرت زده نسل سوم انقلاب، هر آنچه لازم بود نمایان گشت. در کمتر از یک سال این نسل، همه سنت های لایتغیر الهی را به چشم خود یکجا دید و تجربه نمود و لذا ایمان او دیگر حتی از جنس علم الیقین هم نیست، بلکه از جنس عین الیقین است. آری، لاشکّ فیه؛ این نسل به معنای دقیق کلمه به «مقام عین الیقین» رسیده است و این عین الیقین را همیشه و همه جا مقامش ذکر نمی کنند، بلکه آنجا که همراه امتحان و یا در پی ابتلایی می آید شرافت یافته و«مقام عین الیقین» می گردد.

و حال پس از سینه کش نفس گیر فصل های متوالی ابتلاء و امتحان، اکنون ربیع دیگری در حیات انقلاب اسلامی آغاز گشته است. رهبر معظم انقلاب، سال جدید را سال " همت مضاعف و کار مضاعف " نامگذاری نمودند. و اگر خود را به سادگی و کوچه پس کوچه های بی خبری و کم خردی نزنیم،در خواهیم یافت که این نامگذاری ها نه از سر سنت هر ساله، بلکه از ورای تحقق آن سنت های لایتغیری است که در همین سال گذشته محقق گردید. و لذا، این نامگذاری هم به گذشته ما مربوط می شود و هم به آینده ما و البته به آینده جهان...

به گذشته ما مربوط می شود از آن جهت که، امام، امت خود را درسخت ترین گردنه های ابتلائات و شدائد سربلند و صاحب«مقام»یافت و این یعنی آمادگی امت و فراهم آمدن شرایط برای گام نهادن در مسیری که عِدّه و عُدّه خاص به خودش را می طلبد و به آینده مرتبط می گردد  از آن جهت که این استعداد کم نظیر به وجود آمده در یک نسل و این پتانسیل عظیم فوران یافته، نباید در حالت سکون و انفعال قرار بگیرد. و این بار باید با "مضاعف ها" و در همه عرصه ها، ابتکار عمل را در مواجهه با تمام جهان بدست گرفت. در جهت حرکت سریع تر و بی مهاباتر به منظور ایجاد تغییرات شگرف در جهان و نه تنها برای به منصه ظهور رساندن همه شعارهای انقلاب اسلامی، بلکه برای محقق ساختن همه وعده های الهی که قراراست به دست انسان خلیفة الله تحقق یابد. بار امانتی را که"انسان" پذیرفت؛(إِنا عرضنا الأمانه علی السموات و الأرض و الجبال فابین أن یحملنها و أشفقن منها و حملها الإنسان...)(1)این نسل نشان داده است که می تواند از عهده اش برآید و در این صورت؛چراکه ظهور نزدیک نباشد؟

اما در همین روزهایی که ازاین سال جدید می گذرد، در تبیین، تفسیر و توضیح این نامگذاری و اهداف آن مطالبی را در رسانه های جمعی می خوانیم و می شنویم که تقریباً همه اش درست است و در ساحتی ژرف تر، اتفاقاً همه اش نادرست است، نادرست نه به معنای غلط، بلکه به این معنا که این معانی و تفاسیر همه آن چیزی نیست که رهبر معظم در نامگذاری سال جدید آن را اراده کرده اند. باید موضوع را عمیق تر نگریست،به نظر میرسد مسیر جدیدی گشوده شده است.دیگر مسأله صرفا مساله ایران نیست که این هم هست، اما فراتر از این حرف ها،مساله، مساله جهان است. باید به این"دقیقه" به خوبی واقف گردیم. باید بدانیم که این"مضاعف ها" دقیقا یعنی چه و برای چه؟

امام خمینی(ره)می فرمودند:"آنهایی که این راه را درست ندیده اند نمی توانند تا آخر با ما باشند"(2) و اتفاقا همین امر در دفعات و نفرات کثیری تجربه و اثبات گشت. این بار هم مسئله بدینگونه است. باید راه را درست ببینیم.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، عده ای به میزان سعه ی وجودی محدود خویش، انقلاب و اهداف آنرا تعریف می کردند. آنها نه که نمی خواستند، بلکه نمی توانستند عظمت ها و آرمان های بلند و افق های انقلاب را ببینند. آنها درک درستی از ماهیت انقلاب اسلامی نداشتند و لذا هیچ گاه راه را هم درست ندیدند و بدین سبب یا از همان ابتدا به بیراهه رفتند و یا اینکه در منزلی از منازل،خسته و متوقع در راه ماندند؛ این توقف ها و توقع ها، طلب کاری و نهایتا تقابل با انقلاب را موجب می گردید. و مناظری این چنین که تصویر می شود، جامعه شناسان و نظریه پردازان انقلاب، حکم می کنند که ؛«انقلاب فرزندان خود را خورد»، اما این حکم هرگز برای انقلاب اسلامی حکیمانه نیست،چراکه این "قاعدین" (3) از اصل و اساس فرزندان انقلاب اسلامی نبودند.

  فرزند انقلاب اسلامی کسی است که ماهیت این انقلاب را در مبارزه"وجودی" آن با طاغوت و طاغوتیان می بیند و نه در مبارزه"حدودی". مبارزه وجودی یعنی آنکه، بود یک طرف مستلزم نفی بود طرف دیگر است و این یعنی یا طاغوت باید در جهان حکومت کند و یا حق حاکم باشد. حال آنکه جماعت ذکر شده در اندیشه انقلابی خویش، مبارزه ای حدودی را متصور بود و به همین جهت در قبل از پیروزی انقلاب، بسیاری از گروه های ملی- مذهبی، حد نهایت آنچه را که آرزو می کردند، سلطنت مشروطه بود. و سلطنت مشروطه ترجمان این است که طاغوت باشد مشروط به شروطی و ...و أیضا حق هم باشد به همان شروط و احتمالا به قیودی...! این نگاه و تلقی بعد از پیروزی انقلاب و در مواجهه  با دنیای استکبار و مظاهر گوناگون طاغوت نیز به انحای مختلف خود را نشان داد. تا آنجا که گاهی به صراحت، صحبت از"ترمیدور"(4)می شد و اینکه انقلاب اسلامی نیز به سرنوشت محتوم دیگر انقلاب های جهان دچار شده است.

کرین برینتون در کتاب روشمند خود(5)، این حرکت دوری و بازگشت انقلاب ها به وضعیت ماقبل خود را برای چهار انقلاب فرانسه،آمریکا، انگلیس و روسیه اثبات نموده بود و در سالهای دهه هفتاد، عده ای در داخل ایران، پشت به پشت دنبای غرب، نهایت سعی خود را نمودند که این ترمیدور را در عمل برای انقلاب اسلامی نیز ثابت نمایند. اما از آنجا که جنس و ماهیت انقلاب اسلامی متامیز از همه آن انقلاب ها ی مذکور و معهود است، این مسئله، شکل دیگری می یابد.

 در باب تمایز و تفاوت ماهوی انقلاب اسلامی از دیگر انقلاب ها، اشاره به این نکته لازم است که حتی در تحلیل و تبیین چگونگی وقوع انقلاب اسلامی نیز، هیچ یک از تئوری های رایج جامعه شناسان و نظریه پردازان مطرح کلاسیک و غیر کلاسیک انقلاب در جهان نتوانست پاسخگو باشد، تا جایی که در میان تحیر و سکوت بسیاری از آنها، بعضی نیز چون "تدا اسکاچ پل" (6)، بعدها به ناصواب و غیر صادق بودن نظریه خویش در جهت تحلیل انقلاب اسلامی اعتراف نمودند.

خلاصه آنکه پس از چندین سال تلاش بی وقفه و گسترده و به منظور خارج نمودن قطار انقلاب از مسیر خویش، جوهره بی نظیر و اکسیری انقلاب اسلامی در درون بدنه اصلی خود،اتفاقاتی را رقم می زند که این اتفاقات، مصدر تحولات شگرفی می گردد که شاید بتوان از آن به عنوان " انقلاب در انقلاب" یاد کرد. و البته این تحولات نیز در نوع خود، مثل خود انقلاب اسلامی، بی مانند و کاملا استثنایی است.

ابن خلدون در "مقدمه" (7) خود در بیان علت شکل گیری و در عین حال انهزام و انهدام حکومت ها، مفهوم "عصبیت" را استخدام می نماید.و در جای جای کتاب خویش، زوایای مختلفی از کاربست این مفهوم را به همراه مصادیقش در عالم واقع بیان می نماید. نظریه پردازان، تعاریف گوناگونی را از مفهوم عصبیت بیان داشته اند از جمله؛ قوه حیاتی و قوام بخش، غرور ملی و نژادی،نیروی رقابت خون، روح جمعی و ... و یا مورخی مانند آرتور تویین بی( Toyn bee )؛«بافت روحانی که کلیه اعضای سیاسی و اجتماعی از ان ساخته شده اند»را معادل عصبیت گرفته است.

به هر تقدیر از منظر ابن خلدون، عصبیت مهمترین عامل تبیین تحولات اجتماعی می باشد.

جان مایه ی کلام ابن خلدون آن است که پس از یک تأسیس و استقرار یافتن یک حکومت که همراه است با اعلی درجه و اوج عصبیت در یک ملت، به تدریج و با گذشت چند سال، عصبیت اولیه کاهش یافته و به حدی می رسد که از حیّز انتفاع ساقط گشته و لذا آن تأسیس و حکومت، استحاله شده، منهزم گردیده و سقوط می نماید. وی در تایید نظریه خود، مثال ها و مصادیق متعددی را می آورد تا آنجا که این امر را چون یک قاعده کلی و قانونی علمی، مسجل و مویّد می نماید.

حال باید دید در خصوص انقلاب اسلامی و تاسیس آن یعنی جمهوری اسلامی،دعوی فوق الاشعار چگونه است؟

به نظر می رسد صیرورت نسل ها در جمهوری اسلامی کاملا برخلاف و در تباین با آن سیر طبیعی است که در نظریه ابن خلدون وجود دارد. و گویا مسئله به شکل غریبی و به نحو متفاوتی رقم خورده است. یعنی با گذشت زمان،به صورت خارق العاده ای نسل های بعدی نیز به عصبیت اولیه نزدیک می شوند و حتی شاید در مواردی این عنصر عصبیت از نقطه کانونی و اولیه خود ثقل بیشتری می یابد.

در توضیح این وضعیت شاید بتوان از مفهوم زایش ها و رویش ها بهره گرفت. یعنی در عین حالی که عنصر عصبیت به صورت طبیعی در بدنه نسل های انقلاب تقلیل می یابد و ریزش ها صورت می گیرد در مقابل و در یک فرآیند پیچیده، زایش ها و رویش ها نیز واقع می شود.

توضیح چرایی و چگونگی این امر، تا حدودی دشوار است. ابن خلدون خود در"مقدمه"، در توصیف ارتباط دین و عصبیت مطالبی را بیان می کند، اما توصیف او معطوف به تبیین چنین مسئله ای نیست، اولا و ثانیا تعریفی که او از دین می دهد و البته رایج هم هست،به هیچ وجه این امکان را مهیا نمی سازد تا این مسئله رمزگشایی گردد.

به نظرم می آید به منظور فهم زایش ها و رویش ها و مساله تزاید عصبیت  در نسل های پسین انقلاب اسلامی، باید به سراغ مفهوم کلیدی و موثری رفت که نقطه ممیزه نظام جمهوری اسلامی می باشد. و این مفهوم کلیدی مفهوم "ولایت" می باشد که پرداختن به ابعاد ناشناخته آن می تواند عدم تکافوی نظریات رایج را در این حوزه جبران نماید. و به یقین این وادی آکنده و مشحون از نکات باریکتر از موی و ظرایف و دقایقی می باشد که بحث مستفاد و مجزایی را می طلبد.

خلاصه آنکه پس از طوفان فتنه های سال 88، آنچه که در کفه ی دستاوردهای انقلاب اسلامی سنگینی می کند،رویش هایی است که علی الخصوص در نسل سوم و حتی چهارم انقلاب شکل گرفته است و در کنار این رویش های عظیم و عمیق، گفتمانی انقلابی و خلاق باز تولید شده است که حاصل جمع و هم افزایی همه اینها ما را به تعلیق شگف انگیزی می کشاند؛ که یافتن واژه ای برای توضیح این وضعیت آسان نیست و برای مثال، حتما عنوان "رستاخیز" برای این امر مناسب نخواهد بود و حتی مفهوم«انقلاب در انقلاب»هم برای این منظور، وافی به مقصود نمی باشد.

اما اگر نیم نگاهی به اعماق نامگذاری سال 89 داشته باشیم، آنگاه شاید قانع شویم که عنوان  " انقلاب مضاعف" استخدامی مناسب می نماید. البته اگر نگاهی استعاره ای و فانتزی به مساله نداشته باشیم.

به عقب برگردیم، متذکر شدیم که مساله نامگذاری امسال را در عین بسیط بودن این نام، نباید آنقدرها ساده دید و یا خود را به ورطه ساده اندیشی کشاند؛عزیزی، قریب به این مضمون را نوشته بود؛ نامگذاری سال 89 یعنی که فتنه تمام شده است و ما باید به وضعیت عادی برگردیم. و من می گویم کاملا درست نوشته است، یعنی یک بخشی از مطلب را خوب فهمیده است، آری همین است،شاید ماجرای های ایران و فتنه تمام شده باشد، اما این همه ماجرا نیست، بازی تازه شروع شده است. طاغوت جهانی، اگر درست ترجمه کنم؛ همان بلوک غرب؛به اصطلاح همه زور خود را زد و باز به اصطلاح،آب از سرما گذشت، اما غرق نشدیم و حالا نوبت ماست.

اگر به مجموعه بیانات رهبر معظم انقلاب پس از حماسه 22 بهمن سال قبل توجه کنیم، خواهیم دید که در خصوص مسائل جهانی،یک صراحت عجیبی در این بیانات موج می زند،البته این صراحت غریب نیست،چراکه قبل از این هم آنرا شاهد بودیم.اما...؟بر این سطور دقیق شویم: «ما دنبال آن چیزی می رویم که قدرت های سلطه گر حقیقتا از آن باید بترسند، و من اعتقادم این است که الان هم از آن می ترسند و آن، بیدار کردن روح حماسه و عزت اسلامی است در همه امت اسلام، این کار را خواهیم کرد، این را بدانند...»(8) ، همه حرف های ولیّ امر در این روزها، از این جنس است. مالامال از اطمینان؛ گویا دل آوری، امیری در وسط میدان رجز می خواند.

باید به این فضای پدید آمده، به این ادبیات خاص و به همه این مسائل توجه کنیم، آنگاه در خواهیم یافت که اصلا قرار نیست ما به وضعیت عادی برگردیم،اصلا دیگر قرار نیست ما به جایی برگردیم. مقرر شده است ما به جایی دیگر برویم. مقرر شده است ما به همه طاغوت های جهان اعلام وضعیت غیر عادی بدهیم.قضیه را خیلی باید جدی گرفت.

خلاصه آنکه ،چیزی که من از نام امسال می فهمم این است که؛ در آن دوبار لفظ "مضاعف" آمده است؛ یعنی دیگر ما صرفاً مامور به وظیفه نیستیم، ما دیگر صرفا مامور به تکلیف نیستیم.چیزی که عیان است این است که ما از این پس، مامور به نتیجه هستیم، مامور به نتیجه...

باید در تدارک انقلابی مضاعف بود. بار امانتی را که انسان پذیرفت، این نسل نشان داده است که می تواند از عهده اش برآید.
 

محمود افراخته

*یادداشت ها:

1- سوره احزاب، آیه 72(ما به آسمان ها و زمین و و کوههای عالم عرض امانت کردیم، همه از تحمل آن امتناع ورزیده و از آن هراس داشتند، تا انسان بپذیرفت...)

2- امام خمینی، صحیفه نور

3- قاعدین به معنای برجای نشستگان؛مفهومی قرآنی که در مقابل"مجاهدین" قرار می گیرد؛(... فاذهب انت و ربک فقتلا انا ههنا قعدون)(تو و پروردگارت بروید و بجنگید، ما همین جا نشسته ایم)، سوره مائده آیه 24.

4- ترمیدور نام یکی از ماههای تقویم انقلاب فرانسه است که در نهمین روز از این ماه در سال 1794 با کودتای ناپلئون، روبسپیر و یارانش از گروه رادیکال ها(ژاکوبن ها) سرنگون شده و با بازگشت انقلاب به وضعیت فتور،دوران جدیدی آغاز گردید. ترمیدور( Thermidor )را در اصطلاح معادل حرکت دوری انقلاب ها و بازگشت به ارزش های رژیم قبل از انقلاب قرار می دهند.

5- کرین برینتون( clarence Crane Brinton ) در کتاب خود؛«کالبد شکافی چهار انقلاب»با بیان طرحی مفهومی به مقایسه چهار انقلاب بزرگ جهان می پردازد و نظریه ترمیدور از ابداعات او می باشد.

6- تدا اسکاچ پل( Skocpol ) از نظریه پردازان مطرح انقلاب، در کتاب خود با عنوان«دولت ها و انقلاب های اجتماعی»، نظریه ای ساختارگرایانه را مطرح می نماید.

7- مقدمه، عنوان کتاب اول از مجموعه مجلات کتاب«العبر  و دیوان المبتداء و الخبر فی ایام العرب و العجم و البربر و من عاصرهم من ذوی السلطان الاکبر»است که در حوزه تاریخ تمدن توسط عبدالرحمن بن خلدون، دانشمند اسلامی قرن هفتم هجری-قمری به نگارش در آمده است.

8- بیانات مقام معظم رهبری در دیدار دست اندرکاران ساخت ناو شکن جماران در تاریخ 30/11/1388

 سايت اويني

 مشخص كردن فضاهای پیشرفت: مهمترین شكل پیشرفت و ترقی شخصی، مشخص كردن رابطه بین جنبه‌های مختلف زندگی و جدا كردن جنبه‌هایی است كه نیاز به تغییر و بهبودی دارند. برای این كار نقشه‌ای در ذهن‌تان طراحی كنید كه توانایی‌ها و ضعف‌ها،ارزش‌ها و آرزوهای شما با توجه به زندگی شخصی، كاری و اجتماعی خود در آن‌فهرست شود.

 انتخاب اهداف:

وقتی نگاهی به قسمت‌ها و جوانب مختلف زندگی‌تان، چه آنهایی كه در آنها توانمندید و چه آن قسمت‌ها كه كمبود دارید انداختید، باید به دنبال پلی برای اتصال این قسمت‌ها به هم باشید.

 برای مثال ممكن است سفر به دور دنیا یكی از علایق و آرزوهای شخصی‌تان باشد، اما این آرزو پشت عادت اجتماعی هر شب شما برای بیرون رفتن با دوستان برای صرف شام در رستوران پنهان شده باشد.

 رسیدن به اهداف:

 به نكات زیر كه مرتبط با پیشرفت و ترقی شخصی‌ شماست و گام‌هایی را كه باید در این راه بردارید توجه كنید.

1 – هدف: داشتن صبر بیشتر

- شخصی: آزار و اذیت‌هایی كه باعث می‌شود صبر خود را از دست بدهید لیست كرده و سعی كنید راه‌حل‌هایی برای آن خلق كنید. اگر ترافیك آزارتان می‌دهد، زودتر از منزل خارج شوید، یا مسیر دیگری را انتخاب كنید، از وسایل نقلیه عمومی استفاده كنید، موزیك گوش دهید و...

- حرفه‌ای: برای‌تان عذاب‌آور است وقتی همكارانتان مدت زیادی وقت در جلسات صرف می‌كنند و یا با حرف زدن كار شما را مختل كرده و تمركزتان را برهم می‌زنند، از آنها دستور جلسه بخواهید. ببینید آیا حضور شما در كل جلسه لازم است یا خیر. اگر حرف زدن همكاران‌تان تمركزتان را برهم می‌زند، در اتاق خود را ببندید.

 - اجتماعی و عشقی: ارتباطاتان را با خانواده و دوستان گاهی كم می‌كنید؟ نامرتب بودن نامزدتان یا گیرهای پدر و مادرتان اذیت‌تان می‌كند؟ روی اهداف خود تمركز كنید و ببینید چه زمان‌هایی باید قاطع باشید و چه وقت مسائل را نادیده بگیرید.

 2 – هدف: به دست آوردن كنترل احساسات

 - شخصی: هر چیزی كه مخالف هدف كنترل احساساتتان باشد را به دقت بررسی كنید و ببینید چه چیزهایی باعث خارج شدن شما از حالت عادی می‌شود.

 - حرفه‌ای: اگر چیزی یا حرفی در یك جلسه آزارتان می‌دهد و احساس كردید كه كنترل خود را از دست خواهید داد، قبل از اینكه عملی انجام دهید كه بعدها پشیمان شوید، عذرخواهی كرده و جلسه را ترك كنید و كمی قدم بزنید.

 - اجتماعی و عشقی: قبل از اینكه احساساتتان فوران كند تا 10 بشمارید. اگر همیشه عادت دارید كه سر نامزدتان فریاد بزنید، شاید به درد هم نمی‌خورید.

 3 – هدف: بالا بردن تعادل و ثبات

 -شخصی: كاری كنید تا بتوانید عادت‌های مضر و مخربی مثل سیگار كشیدن و پرخوری را ترك كنید. وقت كافی برای كارهای بزرگ، تغییرات مكانی و ارتباطی و كاری بنابراهدافتان صرف كنید.

 - اجتماعی و عشقی: اگر به نظرتان زمانش رسیده است كه مستقر شده و ازدواج كنید، در انتخاب همسر دقت كنید. اگر وضعیت مالی خوبی ندارید، قرار ملاقات‌هایی بگذارید كه نیازی به حساب بانكی نداشته باشند.

 4 – هدف: اضافه كردن لذت و خوشی در برنامه روزانه

 - شخصی: به جای افتادن روی مبل جلوی تلویزیون، برای تعطیلات آخر هفته خود برنامه‌ریزی كنید. برای خرید میوه تازه به فروشگاه محل بروید. با این كار هم غذای سالم‌تری خواهید خورد و هم از بیرون رفتن لذت می‌برید. در اوقات فراغت كارهایی انجام دهید كه دوست دارید.

 - حرفه‌ای: گاهی مسیر خانه یا قسمتی از مسیر خانه تا محل كار را پیاده طی كنید و یا اگر مسیرش طولانی است، ماشین را دورتر از شركت پارك كرده و بقیه مسیر را پیاده بروید. این كار هم ورزش است و هم از هوای تازه لذت خواهید برد.

 - اجتماعی و عشقی: كمی سرگرمی و چیزهای تازه به زندگی اجتماعی‌تان اضافه كنید. شب های تعطیل را به رستوران‌ بروید. آخر هفته‌ها را با خانواده‌تان بگذرانید. بعد از ظهرها با دوستانتان فعالیت‌های جدید را شروع كنید. اما وقتی انتخاب‌های‌تان را انجام می‌دهید، همیشه اهداف خود را مدنظر قرار دهید.

 «یك هدف بدون برنامه، فقط یك آرزو است».(آنتوان دوسنت اگزوپری) پیشرفت خود را بررسی كنید. هر سه ماه یك‌بار میزان پیشبرد اهدافتان را ملاحظه كنید و ببینید تا چه اندازه جلو رفته‌اید. برای گرفتن هر تصمیمی در زندگی‌تان، همیشه اهدافتان را مدنظر قرار دهید، تا نتایج فوق‌العاده آن را ببینید.

تقویت "روحیه آینده گزینی" و كوشش برای شكل دادن به آینده و ایجاد شرایط مطلوب متناسب با امكانات موجود و بالقوه یكی دیگر از مهمترین اهداف آموزشی در حوزه آینده پژوهی است. آشنا ساختن فرد آینده پژوه با تكنیك ها و روش های آینده پژوهی در گام های بعدی مطرح می شود. به كارگیری این فنون در محیط ها و شرایط واقعی و گام نهادن در مراحلی فراتر از مبانی نظری باید تحت نظارت كارشناسان و كاركشتگان متبحر آینده پژوهی صورت گیرد تا دستاوردهای شیرین آن كام آینده پژوه را شاد سازد.

در دنیای امروز كه اقتصاد و سرمایه به عنوان یكی از عوامل تاثیرگذار در موفقیت هر كوشش علمی مطرح می باشد، نمی توان نقش مهم و سرنوشت ساز آن را در كوشش های آینده نگر نادیده گرفت. ممكن است یك فعالیت آینده پژوهی در مراحل نخست با بهره گیری از بودجه و امكانات شخصی گروهی از علاقمندان به امور آینده پا بگیرد و به تدریج رشد یابد اما ادامه این فعالیت ها به ویژه هنگامی كه جنبه های مالی و اقتصادی آنها در محیط های تجاری مطرح می شود، وجود سرمایه گذاران دولتی یا خصوصی را به گونه ای كاملاً ضروری نمایان می سازد. امروزه و در شرایط نا مطمئن بازار بدون برخورداری از پشتیبانی مالی قابل توجه نمی توان به دستاوردهای ملموسی در حوزه آینده پژوهی نائل شد.

 یكی از مهمترین موانع در جذب سرمایه ها به بخش آینده نگری و آینده اندیشی دیركرد بازدهی سرمایه ها در این حوزه است. آینده پژوهی برخلاف دیگر حوزه های دانش و فناوری نیازمند صرف زمان قابل توجهی برای رسیدن به آینده یا آینده های مورد نظر است. از اینرو نمی توان انتظار داشت سرمایه گذاری هایی كه در این زمینه صورت می گیرد بلافاصله به بار بنشیند و برای سرمایه گذاران نتایج مالی چشمگیری را در كوتاه مدت در پی داشته باشد. بدیهی است تبیین ضرورت صرف زمان و در پیش گرفتن بردباری برای سرمایه گذاران كار دشواری است و حتا این احتمال وجود دارد كه سرمایه گذاران در صورت مواجه شدن با چنین توضیحاتی از سوی آینده پژوهان آنان را به شیادی و كلاه برداری متهم كنند. بر این اساس باید پذیرفت سرمایه گذاری در قلمروی آینده با دیگر سرمایه گذاری ها كاملاً متفاوت است و برای جلب سرمایه به این بخش باید از افراد علاقمندی یاری جست كه شتاب چندانی در رسیدن به سود مورد نظر خود نداشته باشند و از بردباری و شكیبایی لازم نیز برخوردار باشند.

 همین ویژگی سبب می شود تا خواسته یا ناخواسته ذهن اندیشمندان آینده نگر به سوی منابع و اعتبارات دولتی سوق یابد. یعنی سرمایه هایی كه در آنها سرمایه گذار برای رسیدن به سود آنی عجله یا شتابی ندارد و فرصت مورد نظر آینده پژوهان را به اندازه كافی در اختیار آنان می گذارد. البته در صورت فقدان برنامه ریزی منسجم و واقع بینانه این امر نیز ممكن است در دراز مدت به نوعی رخوت و تنبلی در سازمانهایی بیانجامد كه با بهره گیری از اعتبارات دولتی متولی انجام برخی پژوهش های آینده نگر شده اند. چنیین وضعیتی می تواند در نهایت منسوخ شدگی این گونه سازمان ها را در پی داشته باشد و زمینه ظهور رقبای جدیدی را فراهم سازد كه با كارایی و انرژی بیشتری خدمات آینده پژوهی را به مشتریان ارایه می كنند.

گام نخست برای برخورداری از سواد آینده فراگیری روش ها و فنونی است كه ما را در آگاهی از ساختار و تركیب اجزای محیطی یاری می كنند. برای آن كه بدانیم در چه شرایط یا محیطی هستیم، باید ضمن شناسایی متغیرهای محیطی روابط موجود و بالقوه میان آنها را نیز در یابیم. عوامل و بازیگران اصلی و فرعی حاضر در یك محیط اجتماعی یا سازمانی هر یك دارای تاثیرات و نقش هایی هستند كه كاركرد آنها در مجموع شرایط نهایی را رقم می زند و وضعیتی را پدید می آورد كه آن را "آینده" می نامیم. این آینده دارای ساختار به ظاهر یكپارچه اما ناهمگون و متشكل از اجزای متعددی است كه تنها شكل ظاهری آن در نگاه نخست نمایان است. برای این كه بدانیم این اجزا هر یك چه نقشی دارند و كنش ها و واكنش های آنها چه تاثیری بر تصمیم های ما دارند، ابتدا باید آنها را از یكدیگر تفكیك نماییم و هر یك را به طور جداگانه مورد مطالعه قرار دهیم.

محیط های اجتماعی همواره دستخوش تغییرات سیاسی است. ظهور قدرت های جدید سیاسی در حوزه های منطقه ای و فرامنطقه ای پیامدهایی را به دنبال دارد كه آگاهی از آنها برای حضور در جهان آینده بسیار مهم است. معادلات جهانی همواره متغیری از سیاست را به همراه دارد و طبیعی است كه این متغیر به نوبه خود شرایط آینده را به گونه ای رقم می زند كه گاهی حتا دیگر متغیرها را تحت الشعاع خود قرار می دهد. هر فرد یا سازمانی برای حضور در شرایط آینده باید بداند در چه شرایط سیاسی از نظر اجتماعی و اقتصادی می خواهد حضور یابد.

حضور كارآمد در محیط آینده نیازمند شناسایی رقبا و آشنایی با مهارتها و شرایط رقابت است. از آنجایی كه هر تلاشی كه برای آینده صورت می گیرد با هدف جلوگیری از غافلگیر شدن در آینده به انجام می رسد، ناخواسته با نوعی رقابت ضمنی و ذاتی سر و كار داریم. یادآوری این نكته ضروری است كه به طور كلی رقابت می تواند منصفانه، خلاق و حتا مخرب باشد و در هر حالت انگیزه و اهداف اصلی مشاركت كنندگان در رقابت تعیین كننده شكل نهایی رقابت خواهد بود. از آنجایی كه دانش آینده پژوهی می كوشد نگرش فرصت محور را جایگزین نگرش مشكل محور نماید، مهمترین عامل در كسب موفقیت در این رقابت ها استفاده مطلوب از فرصت های موجود و تلاش برای ایجاد فرصت های نوین است. اتخاذ تصمیم های بهتر، استقبال آزادانه از آینده و شرایط جدید، ارایه خدمات و محصولات جدید و دیگر عوامل تاثیرگذار همگی می توانند سبب ارتقای یك مشاركت كننده در رقابت شوند.

انجام هر فعالیت هدفمندی به ویژه زمانی كه بر پایه شكل بخشیدن به آینده و ساختن آن بنا شده باشد، نیازمند رهبری است. كوشش های موفق در طول تاریخ نشان داده اند كه همواره از رهبری شایسته ای برخوردار بوده اند. هدایت كشتی آینده نیز نیازمند سكان داری توانمند و شایسته است كه به طور حتم باید با اصول و مبانی دانش آینده یا به بیانی دیگر آینده پژوهی آشنا باشد. اگر چه در آغاز یك حركت فردی یا اجتماعی ممكن است نشانه یا اثری از رهبری وجود نداشته باشد، اما به تدریج و با قوام یافتن كوشش های آینده گرا آثار هدایت و رهبری در آن پدیدار می شود.

ساختن آینده بیش از هر چیز نیازمند یك شرط اساسی است و آن خستگی ناپذیری است. از آنجایی كه در مسیر ساختن آینده همواره با مشكلات و مسایل گوناگونی رو به رو می شویم، باید به كوشش های آینده گرا ادامه داد و از موانع و مشكلات خسته نشد. دستیابی به هدف مهم ساختن آینده نیازمند شكیبایی و استقامت بسیار است و گاهی گذشت و مرور زمان بسیاری از موانع و مسایل را خود به خود برطرف می كند. بر این اساس داشتن حوصله و تحمل بسیار و بردباری برای رفع دشواری ها و پیگیری اهداف سازنده پیش شرط نخستین است. استمرار و تداوم كوشش های به عمل آمده با وجود وقفه ها و موانع پیاپی باید پیگیری شود و انجام هر فعالیتی برای ساختن آینده به مثابه زنجیره ای از رشته اصلی در نظر گرفته شود كه بر اثر متصل ساختن آنها به یكدیگر رشته نهایی یعنی همان آینده ساخته خواهد شد. این امر روشن كننده این واقعیت است كه شكل بخشیدن به آینده در موارد بسیاری فرآیندی زمانبر و تدریجی است و بردباری شرط اصلی آن است. دستیابی به اهداف گذشت زمان مناسبی را می طلبد و بسیاری از اهداف پس از طی شدن مسافتی طولانی از یك مسیر حاصل می شوند. در مجموع برای آن كه بتوان آینده را ساخت باید بردبار بود و تلاش های پیگیر و مستمری را به عمل آورد.

چرخه محبوب در مقابل چرخه معیوب یا دور حق در مقابل دور باطل؛ ظاهرا تناقضی در آن هست كه همان دادن فرصت اشتباه به مردم است!

ساده‌ترین اما در عین حال صحیح‌ترین پاسخ این عبارت ساده «یك موضوع مشترك» است. در طبیعت، زنبورهای عسل و مورچه‌ها برای افزایش توانمندی خود كنار یكدیگر جمع می‌شوند و كندو و لانه می‌سازند. آب‌وخاك و هوای مناسب برای درختان، فضایی طبیعی چون جنگل را می‌سازد.

انسان‌ها هم حول موضوعی مشترك جمع می‌شوند و اجتماعات را ایجاد می‌كنند. تعریف اجتماع می‌تواند براساس اشتراك زمانی باشد؛ مثل پذیرفته‌شدگان در رشته روان‌شناسی دانشكده روان‌شناسی دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی سال .7، این موضوع مشترك می‌تواند بسیار ساده باشد (مثل هموطنان) و می‌تواند مشكل باشد (مثل گروهی از زنان كه با عقاید مشترك به‌تدریج به سمت تشكیل گروه همیاران سلامت می‌روند).

همه ما به دلیل مشتركی در كنار هم زندگی می‌كنیم واجد موضوعات مشتركی هم هستیم. پیوستن هریك از ما براساس اشتراكات‌مان با دیگران موجب می‌شود كه در دسته‌ها و طبقات متفاوتی قرار بگیریم كه عضویت در آن برای توانایی‌های ما مسئولیت‌هایی را ایجاد می‌كند.

«من» در محله‌ای كه زندگی می‌كنم عضوی از آن اجتماع به حساب می‌آیم، بنابراین باید به پارك محله، مدرسه محله، مسجد و... توجه كنم و مثلا برای نظافت محله خود با كمك و مساعدت دیگر هم‌محلی‌ها و همسایگان كوشا باشم. ممكن است ضمن زندگی در آن محله، عضوی از كاركنان محل كار خود نیز باشم. مثلا در باشگاه ورزشی محله شركت كنم، یا عضو انجمن طرفداران حفظ محیط‌زیست محله هم باشم. اینان هر یك برای من مسئولیت‌هایی  را ایجاد می‌كند.

در ابتدا، ممكن است عضویت من در اجتماع محلی هدف‌ نباشد و براساس شاخص‌های دیگری مثل سطح درآمد، نزدیكی محل كار و... انتخاب شده باشد اما با این وجود آنچه در محله اتفاق می‌افتد بر من موثر است. و به عكس رفتارهای من بر محله‌ام تاثیر می‌گذارد.

اما این تاثیر و تاثر اساسا هدف‌مدار نیست (مگر آنكه آن را هدف‌مدار كنیم). برای آنكه این تاثیر و تاثر سودمند باشد بایستی فرایندی صورت پذیرد تا اولا هدف مشترك پیدا شود و ثانیا افراد در جهت دستیابی به این هدف وظایفی برعهده بگیرند. اگر این اتفاق نیفتد افراد در گروه‌های مختلف حداكثر به صورت مجمع‌الجزایری مستقل از یكدیگر عمل می‌كنند؛ شبیه انسانی كه اعضای متفاوت او مستقل عمل كنند.

مهم‌ترین مطلب، این نكته است كه بهترین راه دستیابی به هدف، تنها طی كردن فرایند ایجاد اجتماع كوچك و استفاده از استراتژی‌های ارتقا سلامت است.تا اینجا دانستیم كه اجتماع كوچك هدف‌مدار و اجتماع كوچك فرایندمدار چگونه به هم پیوند می‌خورند.

اجتماع كوچك مانند یك سیستم بایستی حد و مرز مشخصی داشته باشد؛ در عین حال كه نفوذپذیر است اما تعریفی از مرزهای خود خواهد داشت. در غیر این صورت یا آن‌قدر كوچك خواهد شد كه عضوی نخواهد داشت و در نتیجه به هدفی دست نخواهد یافت و یا آن‌قدر بزرگ می‌شود كه ارتباط اعضا در آن به پایین‌ترین سطح می‌رسد و امكان برگزاری محدود می‌شود. تبیین حد و مرز یك اجتماع كوچك به شیوه‌ای كه در زیر می‌آید میسر است.

هر اجتماع كوچك حول محوری را تشكیل می‌دهد (مثلا هدف). مناسب است دامنه تعریف این هدف، آن‌قدر جامع باشد كه رفتار متفاوت جوامع را در برگیرد. به طور مثال «پیشگیری از اعتیاد» یك هدف است؛ در عین حال «افزایش سرمایه اجتماعی» ‌و «افزایش ظرفیت جوامع» نیز هدف هستند.

محور مركزی اجتماع كوچك بایستی براساس سودمندی شكل گیرد؛ یعنی افراد تشكیل‌ دهنده اجتماع كوچك برای دستیابی به یك سود دور یكدیگر جمع می‌شوند و فعالیت‌های هم‌راستا انجام می‌دهند. تنها در این صورت است كه می‌توان از افراد خواست فعالیتی از خود نشان بدهند. دستیابی به این سود، هدف هر یك از افراد اجتماع است و دستیابی به هدف تعیین شده كلان در اجتماع كوچك، این سود را تامین می‌كند.

اجتماعات كوچك خود عضوی از اجتماعات دیگر هستند كه كمی بزرگ‌ترند؛ مثلا مدرسه عضوی از اجتماع محله است. در حالی كه خود نیز اجتماع كوچكی است. حال سؤال این است كه اعضای مدرسه چه كسانی هستند؟

پاسخ این است كه هر فرد یا گروهی كه از عضویت در آن سود ببرند؛ چیزی كه از آن به ذی‌نفعان تعبیر كرده‌ایم. لازمه ضرورت اجتماع كوچك شناسایی ذی‌نفعان است. اجتماع‌محوری یا محله‌محوری یكی از سه حوزه‌ای است كه از خود افراد همان اجتماع برای مشكلات موجود خود، كمك‌كننده و یاری‌رسان هستند.

دو مقوله دیگر با همین رویكرد در محیط تحصیل (آنچه در خصوص مدارس اشاره شد) و نیز محیط كار فعالیت می‌كنند. برنامه‌های اجتماع‌محور به عنوان رویكردی مدرن و پیشرو چندسالی است كه به بخشی اساسی در برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد تبدیل شده است. رویكرد مشاركتی در برنامه‌‌ریزی، اجرا، نظارت و بازنگری برنامه‌های خرد و كلان چند دهه‌ای است كه در حوزه‌های گوناگون اجتماعی، سیاسی و فرهنگی مورد توجه قرار گرفته است.

اثربخشی این رویكرد در حوزه آسیب‌های اجتماعی توسط گروه‌های مختلف در مناطقی كه به اجرای آن اهتمام ورزیده‌اند به اثبات رسیده است. اما آنچه این رویكرد را به چالش اساسی می‌كشد زمان‌بر‌بودن و متاثر‌بودن بسیار فراوان آن از شرایط خاص جغرافیایی، فرهنگی، اجتماعی و به‌ویژه سیاسی است.

به همین دلیل طبیعی است كه انتظار موفقیت كامل این برنامه در اندك‌زمانی كه از اجرای آن در حوزه پیشگیری از اعتیاد می‌گذرد انتظاری دور از ذهن و غیر واقعی است. هرچند ارزیابی‌های عمومی حكایت از تاثیر مثبت این روش در ساختار كلی پیشگیری از آسیب‌ها دارد و براساس اعتقاد جدی طراحان و مجریان، این برنامه‌ها به اصول كار مشاركتی و اعتماد به مردم، صبوری و ابرام بر اجرای صحیح این برنامه در زمان مناسب تاثیر بی‌بدیل خود را بر وضعیت آسیب‌های اجتماعی خواهد گذاشت كه اساس اجرای این طرح ابتدا ورود كارشناسان مجری طرح است كه چگونه و از كجا بتوانند این طرح را به اجرا بگذارند.

دكتر حسن رفیعی عضو هیئت علمی دانشگاه علوم بهزیستی در این زمینه می‌گوید:

هنگامی كه كارشناس و متخصص برنامه‌های اجتماع‌محور، وارد این برنامه می‌شود، از یك‌سو خود را به عنوان كارشناس سلامت، اعتیاد، توسعه، روان‌شناسی، مددكاری و نیز صاحب‌نظر در این موضوع می‌داند، زیرا به چندوچون كار آشنایی دارد (این افراد مطالبی در این خصوص خوانده و آموزش‌هایی دیده‌اند و بنابر همین امر، اعتقاد دارند آنچه فكر می‌كنند درست است) و از سوی دیگر ماهیت برنامه اجتماع‌محور به گونه‌ای است كه باید مهارت گوش‌دادن به حرف‌های مردم را یاد گرفته باشد!

چون ممكن است مردم، مثل او فكر نكنند و حتی او را به عنوان یك كارشناس پذیرا نباشند یا اصولا راه و روش كارشناس بسیار متفاوت باشد! به طور قطع تناقض و حتی تعارضی برای كارشناس به وجود می‌آید كه دكتر رفیعی نیز آن را یك تناقض ظاهری و سطحی بیان می‌كند كه شامل 2 رویكرد اجتماع‌محور یا همان «مبتنی بر اجتماع» و مبتنی بر شواهد» است و كارشناس نمی‌داند كه آیا بایستی طبق مطالعات، منابع و خوانده‌های خود عمل كند یا طبق نظر


اجتماع، به عبارتی برای هر كس تا حدودی در موضوعی كه كاری انجام می‌دهد سررشته دارد، این تناقض برایش پیش می‌آید كه در بسیاری مواقع، امری طبیعی است و به طور قطع راه حلی برای این تناقض وجود دارد. در برنامه اجتماع محور یا جماعت محور كارشناس باتوجه به دانش و تخصص خود به عنوان یك منبع در خدمت اجتماع است؛ یعنی باید بداند كه تصمیم‌گیری‌ با اهالی اجتماع است. به طور مثال ما یك گروه پیشگیری اجتماع محور از اعتیاد را در یك محله راه می‌اندازیم و مردم را بسیج می‌كنیم.

كارشناس در مرحله اول گروه پیشگیری را از همان اهالی محل تشكیل می‌دهد و گروه به شناسایی مشكلات محله و سپس در مرحله دوم به اولویت‌بندی آنها می‌پردازد و برای مشكلات كه در اولویت، تشخیص داده شده‌اند، راهكارهایی نیز ارائه می‌شود. مثل جلب افراد به سمت درمان اعتیاد یا چگونگی برخورد با افراد توزیع‌كننده مواد در همان محل.

دكتر رفیعی، روان‌پزشك، با تاكید بر موارد بالا اشاره می‌كند: در همه این مراحل، كارشناس می‌تواند دانسته‌های خود را در اختیار مردم قرار دهد اما تصمیم‌گیری با مردم است، نه با كارشناس. مثلا می‌گوید كه برای نیاز‌سنجی باید پیمایش كرد، این سوال‌ها را باید پرسید، اینطور باید نمونه گرفت تا نمونه ما شناخته شود. یا برای اولویت‌بندی مشكلات این روش وجود دارد، یا از میان راه‌حل‌های مطرح شده، این راه‌حل این عوارض را دارد و آن یكی آن فواید را... .

كارشناس نباید به اتكای دانش خود نظراتی را به مردم تحمیل كند. دیكتاتوری‌ها، همیشه این‌طور شكل گرفته‌اند؛ یعنی كسی، معمولا با اعتقاد بر آنكه خود را مصلح مردم می‌داند، گفته «من» یك چیزهایی می‌دانم كه «مردم» نمی‌دانند و چون من می‌دانم و آنها نمی‌دانند پس اگر مخالف هم باشند حرف من است كه باید پیش برود! و از آنجایی كه اعتقاد به پیشبرد حرف‌اش دارد متوسل به سركوب می‌شود.

بعضا گاهی حرف‌هایی هم درست هستند اما وقتی فرصت اشتباه گرفتن از مردم گرفته می‌شود قدرت تصمیم‌گیری آنان به تدریج تضعیف شده و در عین حال نیاز به ضرورت دیكتاتوری به ظاهر دانشمند و متخصص را بیشتر می‌كند و موجب تقویت اقتدار دیكتاتوری می‌شود و این یعنی یك دور باطل. ظاهرا كارشناس بایستی آموخته‌هایی را ارائه دهد كه در حد انتظارات آنان باشد و نحوه ارائه انتقال این آموخته‌ها بسیار مهم به نظر می‌آید. اما نكته اینجاست كه آیا چون او آموخته‌، پس می‌تواند تصمیم‌گیرنده، جهت‌دهنده و برنامه‌ریز باشد؟

از آنجا كه دكتر رفیعی با این نظر موافق نیست اما تاكید دارد كه شاید به نظر برسد این دور در اجتماع محور به گونه دیگری اتفاق می‌افتد كه در برنامه اجتماع محور درست عكس این چرخه كه به آن اقتدار افزایی یا (empowerment) می‌گویند رخ می‌دهد.

یعنی چرخه محبوب در مقابل چرخه معیوب یا دور حق در مقابل دور باطل.

روح برنامه اجتماع محور، دموكراسی مشاركتی است كه تاكنون عمیق‌ترین شكل شناخته شده دموكراسی است.

كارشناس باید یاد بگیرد و این نكته بسیار مهم است كه او تصمیم‌گیرنده نیست و فقط وظیفه دارد دانش خود را در اختیار اهالی محله بگذارد و این انتظار را داشته باشد كه امكان دارد حرف او را بپذیرند یا نپذیرند. البته مردم اگر به صداقت و دانش تخصصی او اعتماد پیدا كنند بی‌شك نظراتش را پذیرا خواهند شد؛ هرچند نه صددرصد. كارشناس باید این شاخص ظاهری كه بدان اشاره شد را به نفع رویكرد اجتماع محور حل كند و این به معنای نفی مطلق رویكرد مبتنی بر شواهد نیست بلكه به معنای این است كه شواهد و دانش تخصصی باید در خدمت اجتماع قرار بگیرد چون مردم خود، تصمیم‌گیرنده و عمل‌كننده هستند.

وقتی مردم غیر متخصص تصمیم‌ گیرنده هستند، همیشه تصمیمات آنان می‌تواند محل شك و تردید باشد. از این نظر كه دانش آنان متضمن، اجرای طرح خواهد بود، آیا مهارت لازم را به خرج می‌دهند آیا از دانش و اطلاعات لازم برای گرفتن تصمیمات برخوردارند و آیا مهارت كافی را دارند و به پیامدهایش فكر كرده‌اند؟

با اشتباهات آنان چه باید كرد؟ دكتر رفیعی در این زمینه اذعان دارد كه ظاهر قضیه این طور به نظر می‌رسد اما واقعیت این است كه اصل اساسی در رویكرد اجتماع محور آن است كه مردم حق دارند اشتباه كنند و از رهگذر همین اشتباهات است كه تجربه شكل می‌گیرد و مردم حافظه تاریخی پیدا می‌كنند و یاد می‌گیرند كه نتیجه اعمالشان و حتی نتیجه بی‌توجهی به شواهد چه خواهد شد. بنابراین یك فرهنگ به صورت یك سرمایه در بین اهالی شكل می‌گیرد كه در دراز مدت، همواره تولید ثروت می‌كند و در برابر تحولات جمعیتی و اجتماعی هم تا حدودی مقاوم است.

این همان چیزی است كه به آن می‌گوییم اقتدار افزایی. حال اگر با اصالت دادن به شواهد، رای اجتماع «وتو» شود و در كوتاه‌مدت اثرش خوب است اما در دراز مدت تاثیری را كه انتظار داشتیم نمی‌بینیم چون اقتدار افزایی صورت نگرفته است. پس اگر قرار است اجتماع محور یا محله محوری شكل بگیرد اول از هر چیز بایستی عدم تمركز را پذیرفت و دولت و بخش‌های تابعه، نیز باید این عدم تمركز را باتوجه به اقتضاهای دیگر آن بپذیرند. به عبارت ساده‌تر بعضی از اختیارات را از خود سلب كرده و آن را به محله‌ها یعنی سازمان‌های محله محور بسپارند، آنگاه در سطح اجتماعات وظایف خود را ساماندهی كنند.

این دموكراسی در سطح خرد یا میانه همان دموكراسی مشاركتی است. اگر بخواهیم یك افق یا چشم‌اندازی را ترسیم كنیم در این چشم‌انداز‌ نهاد دولت كوچك شده و وظایف‌اش محدود به ارتباطات خارجی می‌شود و بسیاری از وظایف داخلی به اجتماع‌هایی محول می‌شود كه برای كیفیت زندگی خود تصمیماتی را با هم به مشاركت گذاشته و به اجرا در می‌آورند.

در برنامه‌های اجتماع محور، متخصص، وظیفه‌اش این است كه حرف خود را طوری به گوش مردم برساند كه روی تصمیم آنها تاثیر بگذارد و اگر مردم حرف او را نفهمیدند نگوید مردم نفهمیده‌اند، بلكه بگوید من هم نابلدم، من نتوانستم مردم را بشناسم، من مهارت‌هایی را ندارم تا آنها را خوب بیان كنم.


این برنامه هیچ نوع تكنولوژی‌ خاصی ندارد و تمام آنچه تاكنون گفته شد در دور دست‌ این است به شرط آنكه فرض‌های مرگبار نداشته باشیم! فرض‌های مرگبار این است كه اوضاع همیشه به این صورت است و هیچ‌وقت درست نمی‌شود و در آخر اینكه این فقط ما مردم هستیم كه چون مشاركت نمی‌كنیم لزوما مشاركتی هم صورت نمی‌گیرد و این نوع تفكر موجب شده فاصله بین مردم و مسئولان بیشتر شود.

شاید چون ما اصول مشاركت را نمی‌دانیم. نمی‌دانیم از كجا شروع كنیم، از همین‌رو از وضع خود و محله‌مان گله و شكایت می‌كنیم. شاید باورمان بر این است كه فكر می‌كنیم ما را به مشاركت نمی‌گیرند و انگار باید از ما دعوت شود!

دكتر رفیعی، استاد دانشگاه و محقق عقیده دارد. مردمی كه دائم از وضع خود شاكی‌ هستند: -حتی شاكی از نبود مشاركت- اینان بسیار مستعد مشاركت هستند! گرچه شاید برایشان غیرقابل تصور باشد فرد وقتی در پارك محله خود قدم می‌زند و از تاریكی و نبود لامپ روشنایی در آن پارك شاكی می‌شود خوب است كه نظر دهد. حتی نمی‌دانیم كه اگر به 137 زنگ بزنیم در واقع به نوعی نظر داده‌ایم و این یعنی اینكه به مردم فضا داده شده و این همان ارتباط با نهادهاست.


این ارتباط، امكان كمتر غر زدن را فراهم می‌سازد و این عادت غر زدن به یكدیگر موجب می‌شود كه موتوری كه مدت‌ها خاموش بوده با وجود این تلاش‌ها آن را روشن كند. توقع بیشتر مردم ما را به امكان بیشتر مشاركت نزدیك‌تر می‌كند. این مرحله‌ای از وجود یك چرخه معیوب است كه فاصله بین مردم و اجراكنندگان را به وجود می‌آورد.

محور : مقاله همت مضاعف و کار مضاعف

اما اولین گام در راه پیشرفت یک جامعه آن هم از طریق رشد خلاقیت کودکان و دانش‌آموزان احتیاج به هیچ منبع مادی ندارد و بیش از آن نیازمند وقت گذاشتن و صرف انرژی برای پاسخ دادن به سوال‌هایی است که از ذهن کنجکاو کودکان و دانش‌آموزان برمی‌خیزد. هرچه‌قدر شما به‌عنوان یک آموزگار یا حتی والدین برای سوال‌های غیرمعمول و تازه دانش‌آموز یا کودک‌تان بیشتر ارزش قایل شوید او را بیشتر تشویق می‌کنید تا دنیا را با نگاهی تیزبین‌تر نگاه کند؛ نگاهی تازه که تنها با آن می‌توان برای سوال‌های بی‌جواب، جوابی پیدا کرد و این اولین قدم شما برای میدان دادن به خلاقیت است. همان‌قدر که جواب‌های تازه ما را به شگفت می‌آورد سوال‌های تازه هم می‌تواند به ذهن خسته و تکراری دانش‌آموزان و حتی خود ما تلنگر بزند. راز موفقیت یک آموزگار موفق، خلاقیت او است در پیدا کردن راه‌های بدیع برای آموزش و مطرح کردن سوال‌هایی که خستگی را از جو کلاس می‌گیرد و ذهن بچه‌ها را به خود مشغول می‌کند. دارا بودن این ویژگی در معلم‌های ابتدایی بسیار بیش از معلم‌های رده‌های دیگر مهم و حیاتی است چرا که دانش‌آموزان در این رده در حال به‌دست آوردن اولین تجربیات از مدرسه هستند. در اینجا اگر معلم از آنها تنها جواب‌های خشک و خالی کتاب‌ها را بخواهد و راه را روی هر جواب دیگری ببندد اولین ضربه را به ذهن آماده یادگیری آنها وارد کرده است. درحالی که پیدا کردن راهی تازه برای آموزش، استفاده از وسایل کمک آموزشی و تغییر فضای خالی کلاس ولو با یک گلدان گل می‌تواند شوق آموختن و خلاقیت به خرج دادن را در کودکان دوچندان کند. نقاشی مفاهیمی که آموخته‌اند، درست کردن کاردستی برای مفاهیم درسی و حتی آوردن کتاب تازه‌ای به کلاس و خلاصه‌گویی و خلاصه‌نویسی آخرین داستانی که خوانده‌اند می‌تواند ذهن آنها را نسبت به مفهوم خشک آموزش تغییر دهد. با این کار شما می‌توانید از خود دانش‌آموز برای تغییر درست مسیرهای آموزشی هم استفاد کنید.

همه ما باید شبیه یکدیگر باشیم، باید شبیه یکدیگر فکر کنیم و شبیه به هم رفتار کنیم و این اولین اشتباهی است که در ذهن یک آموزگار یا پدر و مادر دانش‌آموز شکل می‌گیرد. تفاوت‌های ما نشان از خلاقیت ما است. به نقاشی‌های دانش‌آموزان‌تان نگاه کنید. اگر همه آنها در دفتر خود یک کوزه سفالی کشیده‌اند عین همان چیزی که شما بر تخته کلاس کشیده‌اید این یعنی خطر! یعنی بچه‌های کلاس شما از ذهن و فکر خود استفاده نمی‌کنند و با چشم و گوش بسته پشت نیمکت‌ها نشسته‌اند. چیزی که متاسفانه برخی از معلم‌ها از دانش‌آموزان به اشتباه می‌خواهند. به تمام آن چیزهایی که گفتیم اضافه کنید یک معلم خلاق که برای خلاقیت دانش‌آموزانش ارزش قایل است. هیچ‌گاه به آنها دانسته‌های خود را تحمیل نمی‌کند، برای فعالیت و بازی در میان سبک‌های آموزشی همیشه فضایی قایل است، به کتاب‌های درسی بسنده نمی‌کند، برای حرف‌های تازه ارزش‌ و اهمیت قایل است و مهم‌تر از همه خود را از دانش تازه بی‌بهره نمی‌کند. بیان اسطوره‌های قدیمی، خواندن شعر و راه انداختن بحث در میان دانش‌آموزان از جمله کارهایی است که یک معلم خلاق از آنها غافل نیست.

از صبح تا ساعت یک ربع به یک، مدرسه می‌رود تا به خانه می‌رسد ساعت نزدیک 3 بعدازظهر است تا استراحت می‌کند 5 می‌شود و اگر زود بجنبد تا 11 شب باید بخواند و بنویسید برای فردا!
و این برنامه خیلی از دانش‌آموزانی است که به خیال خود و البته به خیال والدین‌شان به مدرسه‌های معتبر می‌روند در حالی که تکالیف درسی اگر به مقدار لازم و ضروری نباشد تمام فکر و انرژی و توان او را می‌گیرد بدون اینکه برای او انگیزه‌ای ایجاد کند برای فکر کردن، استفاده از کتاب‌های حل‌المسایل و بیزاری و بی‌میلی به مدرسه خود نتیجه این روش غلط است که باب شده است. در حالی که با در نظر گرفتن توان و دقت دانش‌آموزان می‌توان آنها را هر روز با تجربه‌ای جدید به خانه فرستاد و یا از خانه راهی مدرسه کرد.

خلاقیت را نمی‌توان با فشار به وجود آورد، خلاقیت را نمی‌توان با فشار از بین برد، بلکه می‌توان چراغ فعالیت را بالا کشید تا نور اطرافمان بیشتر شود و این تنها در دست مدرسه و معلم نیست هرچند آنها در این راه وظیفه‌ای بسیار سنگین بر عهده دارند. اما واقعیت این است که دانش‌آموزان تنها 6 تا 8 ساعت از روز دانش‌آموز هستند و بقیه روز را کودک، خواهر یا برادر ما هستند که وقت خودشان را در کنار و در خانه می‌گذرانند. از ما سوال می‌پرسند و برخورد ما است که آنها را تشویق به پرسیدن سوال بعدی می‌کند، رفتار ما این است که به آنها این موقعیت را می‌دهد تا از رویاها و اندیشه‌هایشان بگویند، رفتار ما است که به آنها این اعتماد به نفس را می‌دهد تا در راه تجلی رویاهایشان گام بردارند یا آنها را به فراموشی بسپرند. انتظار نمره بالا داشتن و مدام این انتظار را به آنها گوشزد کردن تنها از آنها افرادی می‌سازد که درس را نه برای یادگیری و با لذت آموختن می‌خوانند که تنها درس را برای نمره می‌خوانند و با به دست آوردن نمره به فراموشی می‌پرسند.

نمی‌توان انتظار داشت روشی نادرست را برای تدریس انتخاب کرد و در پایان راه این روش نادرست انیشتن و رازی تحویل گرفت. صرف انرژی و وقت برای پرورش آدم‌های خلاق هم وظیفه سیستم آموزشی است و هم پدر و مادرهایی که آینده‌ای روشن را برای فرزندانشان انتظار می‌کشند؛ فرزندانی که زندگی‌شان تنها تکرار مکررات نیست و هر روز برای آنها ارمغانی تازه به همراه می‌آورد.

1 - دوری از روش‌های تدریس سنتی که زمان‌‌ آنها گذشته است
2- اعتقاد مسوولان آموزشی به مفهوم و اهمیت خلاقیت
3- ایجاد امکانات لازم برای انجام فعالیت‌های خلاق
4- رفع مبانی آموزشی نادرست از فضای مدرسه گرفته تا محتوای کتاب‌ها
5- هدف قرار ندادن نمره
6- پذیرفتن ایده‌های جدید
7- اجتناب از تکالیف درسی بیش از اندازه
8- به تمسخر نگرفتن ایده‌های جدید

محور : مقاله همت مضاعف و کار مضاعف

تکنیکهای خلاقیت و ایده یابی (چطور به ایده ها دست پیدا کنیم؟)

خلاقیت در مرزهای تاریکی متولد می شود. در انتهای بن بستها و در آنجا که به نظر می رسد راه دیگری نیست. در واقع نوآوری و خلاقیت آنجا شکوفا می شود که راههای کهنه و قدیمی پاسخگوی نیاز فعلی یا خواسته موجود نیست یا براورده شدن ان به زمان و صرف هزینه زیادی محتاج است. کارشناسان خلاقیت معتقدند «برآورده شدن مناسب نیازها شرط لازم برای به وجود آمدن آمال و آرزوهاست. به عنوان مثال یک فرد گرسنه و آواره هرگز به فکر پرواز بر فراز کوه‌ها نخواهد افتاد. بسیاری نیز معتقدند که خلاقیت در نیاز متولد می‌شود همان گونه که بسیاری از اختراعات بزرگ نه محصول تعریف مشکلی خاص بلکه برای برآورن نیازی خاص به وجود آمده‌اند. »

برای گذر گام به گام از تاریکی و ساختن جاده های تازه برای عبور در انتهای راههای قدیمی (در حوزه نیازهای زمینی بشر) تفکر خلاق تکنیکهایی ارائه می کند که با راهبرد ذهن و افزایش کارایی ان منجر به بروز خلاقیت و افزایش ایده های نو می شود. متفکران معتقدند یکی از خصوصیات بارز افراد خلاق، آن است که توانایی "نوع دیگر دیدن"، در آنها زنده و فعال است. منظور از "نوع دیگر دیدن" این است که تنها به یک حالت، به یک تعریف و یک تعبیر از رویدادها اکتفا نکرد و از خود پرسید که غیر از این، چه تعبیر دیگری می‌تواند برای این رویداد خاص وجود داشته باشد. تکنیکی وجود دارد که فرایند اخیر را در انسان فعال می‌سازد. این تکنیک ساده، پرسیدن یک سؤال از خود، در هنگام مواجهه با مسائل و موضوعات است. این سؤال حرکت‌دهنده در جهت توسعه نگاه انسان، سؤال "دیگه چی؟" است که موتور تفکر خلاق فرد را روشن می کند و از این طریق شخص، خود را وادار می‌سازد که به دنبال برداشت‌ها و تعابیر دیگری از موضوع برود و به یک تعبیر، بسنده نکند.هر چه در مورد یک موضوع، تعداد تکرار این سؤال، بیشتر باشد، دستاورد آن بیشتر خواهد بود. این دستاورد، دستیابی به ایده‌های هرچه بیشتر است. البته این امر، اسبابی دارد که از اصلی‌ترین آنها، پرهیز از تعجیل برای به پایان رساندن حل مسئله است. باید به خود، زمان کافی جهت دستیابی به راه حل‌های هر چه بیشتر را داد، حوصله داشت و تمام توان خود را دراین راستا به کار گرفت. در ادامه و بر اساس بررسی تکنیکها و روشهای مختلفی که متفکران شاخص تفکر خلاق ارائه کرده اند به برخی دیگر از تکنیکها در قسمت دوم این مقاله می پردازیم. پیش از طرح سایر تکنیکها به یک پیش نیاز اشاره می کنیم که لازم است در موضوع تفکر خلاق و روش طوفان ذهنی به ان توجه داشته باشیم.

به تعویق انداختن قضاوت یک پیش نیاز مهم در استفاده از تکنیک های ایده یابی است. تا مدتها عقیده بر آن بود که مرحلۀ ایده یابی حل خلاق مسائل را به شانس واگذار کنند. اکنون روشن شده است که می توان به طور سنجیده و با برنامه، ایجاد ایده را توسط اصولی افزایش داد. یکی از این اصول " به تعویق انداختن قضاوت" است. در طی جلسات یورش فکری و تقریبا در زمان مشابه، با به تعویق انداختن قضاوت، و تا دستیابی به سرنخهای کافی برای حل یک موضوع، می توان تعداد ایده های خوب مطرح شده را تا دو برابر افزایش داد. انسان در ایده یابی، بر حسب غریزه، به قضاوت زودرس گرایش دارد، با وجود این در مواردی دیگر قضاوت را به تعویق می اندازد. هنگامی که برای یافتن یک لغت مترادف مناسب در فرهنگ لغات به جستجو می پردازد، در لغت اول، دوم یا سوم توقف نمی کند، لیکن مجموعه تمام لغات را مشاهده می کند و سپس، قضاوت و ارزیابی را انجام می دهد که در این مورد روش صحیحی است زیرا فرهنگ لغات، فهرست آماده ای در دسترس ماست. برای برخی از مسائل دیگر نیز صورت آماده ای در دست داریم. هنگامی که به مسئله انتخاب کاغذ دیواری مناسب برای اطاق نشیمن خود بر می خوریم، به مغازۀ تزیینات منزل مراجعه می کنیم و با مرور در کاتالوگ کاغذهای دیواری، پس از بررسی انواع موجود- که مرحله تصوری را پشت سر می گذارد- قضاوت می نماییم و تصمیم می گیریم. بنابراین در تمام مواردی که برای تامین نیازها، صورت و فهرستی وجود دارد به همین ترتیب عمل می کنیم. لیکن در بیشتر مسائل، صورت و فهرست آماده ای وجود ندارد. لذا باید خود صورتی از راه های مختلف را خلق کنیم.

چندین پروژه تحقیقاتی، اهمیت اصل تعویق قضاوت را مورد تایید قرار داده اند. به عنوان مثال دکتر" مدو" و " دکتر پارنر" ( استادان دانشگاه بوفالو و متخصصان امر خلاقیت) در یک مطالعه به همراه جمعی، مسئله ای را یورش فکری نمودند. در حالی که گروه دیگری از ایده جویان با همان تعداد شرکت کننده به طور انفرادی همان مسئله را به روش معمول- یعنی بدون تعویق قضاوت در هنگام ایده یابی- مورد بررسی قرار دادند. نتیجۀ مطالعات نشان داد که در مدت زمانی مساوی، گروه اول، ۷۵ درصد بیش از گروه دوم ایده های خوب ایجاد کرده است. همین بررسی ها در مورد ایده جویی به صورت فردی نیز انجام شد، و نشان داد هنگامی که ایده جویان فردی، اصل تعویق قضاوت را رعایت می نمایند به طور مرتب دو برابر زمانی که اجازه می دهند قضاوت به طور همزمان دخالت کند، ایده های خوب ایجاد شده است.

تعویق قضاوت، موضع گیری قدرتمندی است که بر اساس آن، حصول ایده های خوب در مدت زمان مساوی ( نسبت به همان عمل، بدون تعویق قضاوت) را به طور چشم گیری افزایش می دهد. این موضع گیری از شروط اساسیِ جلسات ایده یابی ( به ویژه به روش یورش فکری)، است و از دیدگاهی دیگر می توان گفت: روش کاربردی استفاده از تعویق قضاوت در زمان ایده یابی، در جلسات یورش فکری است.

تفکر خلاق راهی است میانبر به سوی نوآوری و شکوفایی. برخی فاکتورهای تعیین‌کننده برای دستیابی به تفکر خلاق و جود دارند که می‌توان از آنها به عنوان ابزارهای نوآوری یاد کرد. شناخت و به کارگیری این ابزارها در مسیر تولید نوآوری و ایجاد بستری برای شکوفایی یکی از گامهای اساسی محسوب می شود. در ادامه و به شکل فهرست وار از دیدگاههای مختلف به برخی از این ابزارها اشاره می کنیم. از نظر برخی متخصصان این ابزارها عبارتند از:

گیلفورد، دانشمند آمریکایی با استفاده از روش های پیشرفتة آماری و کامپیوتر دریافت که قوای فکری انسان را می‌توان به ۱۵۰ عامل مجزا تقسیم کرد، که هر یک از این عوامل به تنهایی قابل اندازه گیری است. به نظر او برخی از این ویژگی ها به طور مستقیم در ظهور خلاقیت اثر گذارند، از جمله:

۱) روان بودن جریان فکر
۲) انعطاف پذیری قوای فکری
۳) اصالت اندیشه
۴) قدرت تصمیم گیری

از آن جهت که جمع آوری اطلاعات و نیز پرسیدن سوالات مناسب در مرحله اول انجام می شود لذا در این بین آماده سازی و تدارک مهمترین قسمت می باشد. موفقیت شما در زندگی با توجه به کمیت ایده هایی که می دهید تعیین می شود و کیفیت در مرحله دوم قرار دارد. زیرا اگر تعداد ایده های شما زیاد باشد، حداقل یک یا چند ایده شما را به موفقیت خواهند رساند. برای ساختن ماهیچه های خلاقیت خود باید با پرسش های متمرکز شده شروع کنید. ما می خواهیم چه کاری بکنیم؟ چگونه می توانیم انجام دهیم؟ فرضیات چیست؟ اگر فرضیاتمان اشتباه باشد چه می شود؟

همه بهبود ها با پرسش هایی در مورد شرایط فعلی آغاز می شود. پرسیدن سوالهای متمرکز شده هنر اصلی فرد خلاق است.
قدم بعدی آن است که اشتیاق کافی برای مواجه با پاسخ های گوناگون را داشته باشید.
راه دیگر برای پرورش عضلات خلاقیت شما آن است که آن چیزی را که می خواهید به عنوان هدف خود مشخص کنید. در این حال شما برای رسیدن به هدف خود ایده های مختلفی را تولید می کنید. توصیه حضرت علی (ع) در این مورد جالب توجه است. ایشان می فرمایند: « بخاطر بسپار! اگر ندانی به کجا می‌روی ، مطمئن باش ، به هیچ جایی نخواهی رسید.»

راه سوم برای پرورش عضلات خلاقیت شما بیان مشکلات است. " سه مشکل بزرگ که هم اکنون با آن روبرو هستم چیست؟"‌ در کمتر از ۳۰ ثانیه جوابی برای این سوال بنویسید. وقتی شما در کمتر از ۳۰ ثانیه به این سوال پاسخ می دهید، ضمیر نا خودآگاه شما مشکلات تصادفی شما را بر اساس اهمیت رتبه بندی کرده و سه مشکل مهمتر را بصورت انتخاب می کند. بعد از تعیین این سه مشکل از خود بپرسید " بدترین نتیجه ممکن حاصل از این مشکل چه چیز می تواند باشد؟" سپس از خود بپرسید " هم اکنون برای کاهش دادن اثر این مشکل چه کاری می توانم انجام دهم؟"

بنابراین یک عامل کلیدی برای موفقیت شفافیت است. تفکر مبهم منجر به پاسخهای مبهم میشود و تنها تفکر شفاف منجر به پاسخ های شفاف می شود.

عامل کلیدی دوم تمرکز است. همه چیز را کنار بگذارید و تنها بر روی مسئله ای که مد نظر است تمرکز و فکر کنید.

عامل سوم فکر باز است. اغلب افراد برای رسیدن از مسئله ای به مسئله دیگر اغلب یک راه ثابت را می پیمایند. افراد خلاق سعی می کنند در این مسیر بسیار منعطف باشند. اغلب افراد فکر می کنند تنها یک راه برای رسیدن به یک نتیجه وجود دارد ولی افراد خلاق سعی می کنند راه حلهای مختلف را امتحان کنند.
بین شما و هدفتان مشکلات زیادی است که باید حل شود. معمولا برای سنجیدن سرعت حل مسئله می توان نقاط کنترلی را تعیین کرد و با رسیدن به هر یک از این نقاط و حل هر مشکل سرعت رسیدن به هدف را ارزیابی کرد.

همیشه به یاد داشته باشید شما یک نابغه هستید و با پتانسیل خلاقیت استثنایی متولد شده اید. ولی قابلیت خلاقیت پنهان است که همانند عضلات با استفاده کردن رشد می کنند.

کارهای کمی است که شما می توانید انجام دهید و اثر مثبت زیادی در زندگیتان داشته باشید. و شما می توانید اگر فکر کنید که می توانید. پس
« بزرگ فکر کن، کوچک عمل کن، همین حالا شروع کن.»