اندیشه اقتصادی استاد شهید مرتضی مطهری (ره) (9)
نويسنده:
علي سعادت پناه
6. عدالت اجتماعی ـ اقتصادی یكی دیگر از اهداف مهمّ اقتصاد اسلامی، برقراری عدالت فراگیر در همة ابعاد آن و از جمله عدالت اقتصادی است و در برخی آیات، هدف ارسال انبیا قلمداد شده است. شهید مطهری بحث گستردهای را دربارة این كه هدف نهایی پیامبران چیست، مطرح كرده، در پایان میفرماید: غایت و كمال واقعی هر موجودی، در حركت به سوی خدا خلاصه می شود و بس؛ ولی ارزشهای اجتماعی و اخلاقی (از جمله عدالت) با اینكه مقدّمه و وسیلة وصول به ارزش اصیل و یگانة انسان یعنی خداشناسی و خداپرستی است، فاقد ارزش ذاتی نیستند (مطهری، 1372«و»: ص35).
نويسنده:
علي سعادت پناه 4. اقتدار اقتصادی این هدف افزون بر این كه تضمین كنندة استقلال همه جانبه برای مسلمانان است، در مرحلة بالاتری از آن قرار دارد؛ زیرا در صورت تحقّق آن میتوان با كمك به كشورهای فقیر و ضعیف، زمینة آشنایی آنان را با آموزههای حیاتبخش اسلام فراهم آورد. گفتار شهید مطهری گر چه دربارة اقتدار نظامی است، هدف بودن اقتدار اقتصادی را نیز میتوان با همان ملاك اثبات كرد، افزون بر این كه مطالب وی در هدف پیشین، بر این هدف نیز دلالت دارد. اسلام، جامعة اسلامی را به قدرتمند شدن و قدرتمند بودن و تهیة لوازم دفاع از خود، در حدّی كه دشمن هرگز خیال حمله را هم نكند، سفارش كرده است.
نويسنده:
علي سعادت پناه بعد از تبیین اصول و ضوابطی كه تعیین كنندة چارچوب نظام اقتصادی اسلام از دیدگاه شهید مطهری است، به بررسی اهدافی كه در این نظام رفتارهای اقتصادی مسلمانان در جهت رسیدن به این اهداف شكل داده شده اند، میپردازیم. در آثار شهید مطهری اهداف فراوانی را میتوان استقصا كرد كه در این مقاله، مهمترین آنها را مطالعه میكنیم. (صفحه 237) 1. تربیت و هدایت مردم اصلیترین هدفی كه پیامبران برای آن برانگیخته شدهاند، تربیت و هدایت انسان و رساندن او به جوار قرب الاهی است.
نويسنده:
علي سعادت پناه 4. رعایت مصالح در فعّالیتهای اقتصادی در نظامهای اقتصادی به ویژه نظام سرمایهداری، بنابر تأكید بر اصالت فرد و داعیة تأمین منافع او، مبنای سیاستگذاریها، قوانین و برنامه ریزیها، خواسته های مردم است،. حتّی بسیاری از فرضیه های دانش اقتصاد كه از مبانی و اعتقادات نظام لیبرالیستی أخذ شده، بر پایة حدّاكثر كردن مطلوبیت و تمایلات مردم استوار است و به طور معمول، مطلوبیت وخواسته در چارچوب مادّی آن نگاه شده است. برای مثال، تعیین نوع و میزان مصرف افراد، نظام قیمتگذاری و همچنین تعیین كالاهایی كه باید تولید شود و كمیت و كیفیت آنها بر اساس میزان تقاضای افراد از آن كالاها است كه آنهم برخاسته از تمایلات آنها است.
نويسنده:
علي سعادت پناه 3. آزادی اقتصادی تفسیر دیدگاههای گوناگون دربارة آزادی اقتصادی، ناشی از چگونگی نگرش آنها به بحث اصالت فرد یا اجتماع است. مكاتب لیبرالیستی به لحاظ توجّه به منافع افراد، حدّاكثر آزادی را برای فرد در نظر میگیرند و دیدگاههای ماركسیستی نیز با توجّه به اصیل دانستن منافع اجتماع، آزادی افراد را بسیار محدود میدانند. شهید مطهری، دیدگاه اسلام در این باره را به شرح ذیل بیان كرده است: اسلام در عین اینكه دینی اجتماعی است و به جامعه می اندیشد و فرد را مسؤول جامعه می شمارد، حقوق و آزادی فرد را نادیده نمیگیرد و فرد را غیر اصیل نمیشمارد.
نويسنده:
علي سعادت پناه 2. مالكیت مختلط یكی از ویژگیهای اساسی نظامهای اقتصادی، موضع آنها در برابر مسأله مالكیت است. این مسأله همان طور كه در بحث پیشین اشاره شد، بر دیدگاه هر نظام دربارة اصالت دادن به فرد یا اجتماع مبتنی است. نظام سرمایهداری لیبرال بر اساس اصیل دانستن فرد و اعتباری شمردن اجتماع، مالكیت خصوصی بر عوامل تولید (زمین، كار، سرمایه) را به صورت مطلق و بدون محدودیت، مجاز و اعتباری دانستن فرد، هر گونه مالكیت فردی بر ابزار تولید را نفی كرده و به منظور قطع ریشة نابرابریهای اقتصادی كه از درآمد بدون كار پدید میآید، مالكیت دولت بر ابزار تولید را پیشنهاد میكند (نمازی، 1374: ص70 و160)
نويسنده:
علي سعادت پناه از مباحث گذشته روشن شد كه اقتصاد اسلامی، به معنای نظام مورد اتّفاق بسیاری از صاحبنظران است و در كلمات شهید مطهری نیز گر چه با واژة علم بهكار گرفته شده، همان طور كه خود تصریح كرد، مقصود مكتب اقتصادی است كه اگر اطلاق علم هم بر آن شده، منظور دانش تجربی نیست. نظام اقتصادی، مجموعهای از الگوهای رفتاری است كه شركت كنندگان در نظام (مصرفكنندگان، تولیدكنندگان و دولت) را به یكدیگر و اموال و منابع طبیعی پیوند می دهد و براساس مبانی مشخّص، در راستای اهداف معیّنی به صورت هماهنگ سامان یافته است (موسویان، 1379: ص 12).
نويسنده:
علي سعادت پناه اقتصاد اسلامی (نظام یا علم) اقتصاد اسلامی از ابعاد گوناگون بین اقتصاددانان و نیز كسانی كه دغدغة درك دین و اجرای آن را در همة ابعاد دارند، مطرح است. گروهی بر اساس مبنایی كه پیشتر اشاره شد یا به جهت عدم آشنایی به مباحث دینی، اصولا" اقتصاد اسلامی را به طور كلّی نفی میكنند و میگویند: همانگونه كه ما فیزیك اسلامی و هندسه اسلامی نداریم، اقتصاد اسلامی هم نداریم. گروهی نیز با تفكیك نظام از علم معتقدند كه گرچه اسلام همانند دیگر مكاتب میتواند از نظام و یا مكتب اقتصادی برخوردار باشد، امّا مقولهای به نام علم اقتصاد اسلامی وجود ندارد.
اندیشه اقتصادی استاد شهید مرتضی مطهری (ره) (8)
اندیشه اقتصادی استاد شهید مرتضی مطهری (ره) (7)
اهداف نظام اقتصادی
اندیشه اقتصادی استاد شهید مرتضی مطهری (ره) (6)
اندیشه اقتصادی استاد شهید مرتضی مطهری (ره) (5)
اندیشه اقتصادی استاد شهید مرتضی مطهری (ره) (4)
اندیشه اقتصادی استاد شهید مرتضی مطهری (ره) (3)
اندیشه اقتصادی استاد شهید مرتضی مطهری (ره) (2)
