یك. ضرورت (نیاز به امكانات ضروری): مرتبة نخستِ نیاز، نیاز انسان به امكانات اولیة ضروری است؛ یعنی چیزهایی كه ادامة زندگی بدون آنها امكان‌پذیر نیست یا با مشكل جدی روبه‌روست . دو. كفایت (نیاز به امكانات مُكفی): مرتبة دوم نیاز، نیاز انسان به امكاناتی است كه برای ادارة یك زندگی متوسط، اعم از نیازهای اقتصادی، علمی و فرهنگی، كافی است

سه. رفاه (نیاز به رفاه نسبی): مرتبة سوم نیاز، نیاز انسان به امكاناتی است كه افزون بر برخورداری از یك زندگی متوسط، رفاه و آسایش او را نیز در حد معقول و منطقی تأمین نماید . گفتنی است كه هرچند در روایات اسلامی تأمین نیازهای زندگی در حدّ كفاف و برخورداری از یك زندگی متوسط مورد تأكید قرار دارد، اما برخورداری از رفاه نسبی نیز با میانه‌روی در مصرف منافاتی ندارد، لذا در روایتی از اسحاق‌بن عمار نقل شده كه: به امام صادق(ع ) گفتم:«آیا مؤمن می‌توانده ده پیراهن داشته باشد؟» امام(ع) فرمود: «آری». گفتم: بیست پیراهن چه؟ فرمود: «آری [اشكالی ندارد]» گفتم: «سی تا چه؟» فرمود: «آری. این اسراف نیست؛ اسراف آن است كه لباس بیرونی‌ات (میهمانی‌ات) را لباس كار و دم‌دستی قرار دهی.» بنابراین در اسلام، مصرف بیش از حدّ رفاه نسبی اسراف و غیرمجاز شمرده شده است

3. رعایت اولویت‌ها

یكی از نكات بسیار مهم در اصلاح الگوی مصرف، درنظر گرفتن اولویت‌هاست. بی‌توجهی به این امر، هدر دادن سرمایه و گونه‌ای اسراف‌كاری است كه مشكلات گوناگونی را در پی خواهد داشت. در روایتی از امام علی(ع) آمده است: «من اشتغل بغیر المهم ضیع الأهم: هر كس به چیزی كه مهم نیست بپردازد، آنچه را كه اهمیت بیشتری دارد، از دست می‌دهد.» بنابراین در تأمین نیازهایی كه از درآمدهای شخصی صورت می‌گیرد، توجه به دو نكته ضروری است : یكم. درنظر گرفتن اولویت در شخص مصرف كننده؛ چنان‌كه در روایتی از پیامبر(ص) آمده است: «اذا كان احدكم فقیراً فلیبدا بنفسه، فان كان فضلا فعلی عیاله، فان كان فضلاً فعلی قرابته أو علی ذی رحمه، فان كان فضلاً فها هنا و هاهنا: هر یك از شما كه فقیر است، نخست به خود بپردازد. اگر مالی افزون آمد، به خانواده‌اش بدهد، اگر بیشینه‌ای ماند، به خویشاوندان یا بستگانش بپردازد، و اگر باز هم ماند،‌ این سو و آن سو هزینه كند.» همان‌طور كه در این روایت آمده، انسان به طور طبیعی، باید در درجه اول نیازهای خود را تأمین كند، سپس نزدیكان و پس از آن، دیگران. اما گاه ضرورت ایجاب می‌كند كه نیاز دیگران را مقدم دارد كه این، از نظر اخلاقی، در اسلام پسندیده است و ایثار نامیده می‌شود . دوم. درنظر گفتن اولویت در نیاز مصرف‌كننده . باید تأمین نیازهای ضروری‌تر بر نیازهایی كه تأمین ‌آنها ضرورت كمتری دارد، مقدم شود

مطلب رو مطالعه کنید نظر یادتون نره منتظرم

اصلی‌ترین اقداماتی كه انجام دادن آنها، به منظور اصلاح الگوی مصرف ـ البته از درآمدها و امكانات شخصی ـ لازم و ضروری است، عبارتند از : برنامه‌ریزی: نخستین رهنمود اسلام برای اصلاح الگوی مصرف، برنامه‌ریزی برای هزینه كردن و ایجاد تعادل میان دخل و خرج زندگی است. قرآن در این باره می‌فرماید: «لینفق ذو سعة من سعته و من قدر علیه رزقه فلینفق مما ءاتله الله: بر توانگر است كه از دارایی خود هزینه كند،‌و هر كه روزی‌اش بر او تنگ شده باشد، از آنچه خداوند به او داده است،‌خرج كند.» (طلاق/7)این سخن بدین معناست كه هر كس باید فراخور درآمد خود، برای هزینه‌های زندگی خویش برنامه‌ریزی كند؛ زیرا درآمد همة مردم یكسان نیست. از این رو، هركس برای رسیدن به توازن و تعادل میان دخل و خرج زندگی، باید برنامة خاص خود را داشته باشد. رعایت این توازن، حتی در شرایط مختلف اقتصادی زندگی یك فرد، نیز روری است .     این اقدام یكی از مصادیق بارز تدبیر در امور معیشتی است كه بیش از ثروت، در رفاه و آسایش انسان مؤثر است و در كنار دین‌شناسی و مقاومت در سختی‌ها، به دست آوردن آن برای اهل ایمان ضروری است و عدم‌برخورداری از این ویژگی، گاه موجب می‌گردد كه برخی از بینوایان از ثروتمندان اسراف‌كارتر شمرده شوند. در روایتی از امام صادق(ع) آمده است: «رب فقیر أسرف من غنی:بسا فقیری كه از توانگر اسراف‌كارتر باشد.» گفتم: چگونه چنین چیزی ممكن است؟ فرمود: «إن الغنی ینفق مما اوتی، والفقیر ینفق من غیر ما اوتی: توانگر از آنچه به وی عطا شده، خرج می‌كند؛ ولی فقیر بدون آنكه به وی انفاق شود، خرج می‌كند 2 میانه‌روی: دومین رهنمود برای اصلاح الگوی مصرف، میانه‌روی (اعتدال) در مصرف است. ممكن است درآمدِ شخصی به گونه‌ای باشد كه هر قدر كه مایل است، بتواند هزینه كند؛ اما اسلام اجازه نمی‌دهد بیش از نیاز مصرف نماید، البته باید توجه داشت كه نیاز مراتبی دارد. دانشمندان نیازهای انسان را به سه مرتبه تقسیم كرده‌اند: ضرورت، كفایت و رفاه

مطلب رو مطالعه کنید نظر یادتون نره منتظرم

معیار اصلی در تشخیص میانه‌روی در مصرف و بلكه مهمترین اصل در اصلاح الگوی مصرف، به جا مصرف كردن، و نابه‌جا مصرف كردن است. این معیار در روایتی از پیامبر(ص) بدین گونه بیان شده است: «من أعطی فی غیر حق فقد أسرف، و من منع عن حق فقد قتر: هر كه به ناحق (بی‌جا ( بخشش كند، ‌اسراف كرده است و هر كه به حق (به جا) خرج نكند، سختگیری و خست ورزیده است.» بر پایة این معیار عقلی و شرعی، همة بایدها و نبایدهای اصلاح الگوی مصرف را می‌توان مشخص كرد و تردیدی نیست كه تأمین همه مراتب نیاز انسان‌ها از درآمد مشروع خود، از مصادیق روشن مصرف به جا محسوب می‌شود . -همدردی در تنگناهای اقتصادی: یكی از دستورالعمل‌های مهم اخلاقی در اسلام، مواسات و همدردی با توده مردم در تنگناهای اقتصادی است. شخصی به نام مُعَتّب، روایت كرده كه در زمان امام صادق(ع ) ـ در شرایطی كه بهای مواد غذایی، رو به افزایش بود ـ امام از من پرسید: «چقدر گندم داریم؟» گفتم: مقداری كه ماه‌ها برای ما كافی است. فرمود: «همه را به بازار ببر و بفروش.» گفتم: در مدینه گندم نیست! فرمود: «ببر و آنها را بفروش.» پس از فروش آنها امام فرمود: «اكنون مانند همه مردم برو و گندم مورد نیاز ما را از بازار تهیه كن !» و افزود: «ای معتب! غذای خانوادة مرا، نیمی جو و نیمی گندم قرار ده؛ خدا می‌داند كه من توانایی این را دارم كه خوراك آنان را تماماً گندم قرار دهم؛ ولی من دوست دارم كه خداوند مرا این گونه ببیند كه زندگی را خوب تدبیر می‌كنم .» این سخن بدین معناست كه همدردی با مردم در تنگناهای اقتصادی، بالاترین مراتب «تدبیر زندگی» و زیباترین «الگوی مصرف» در اسلام است كه باید مورد توجه ثروتمندان، به‌ویژه رهبران دینی و سیاسی باشد

-رعایت بیشترین بازدهی اجتماعی: یكی از نكات مهم در الگوی مصرف در مشاركت‌های اجتماعی، این است كه باید به گونه‌ای عمل شود كه دارای بیشترین بازدهی اجتماعی باشد. از این رو، هزینه كردن در مواردی كه زیانش برای انسان، بیش از سودش برای دیگران است، نكوهیده شمرده شده است. چنان كه در روایتی از امام كاظم(ع) آمده است: «لاتبذل لاخوانك من نفسك ما ضره علیك اكثر من منفعته لهم : برای برادران[ایمانی]خود، چندان از خودت مایه مگذار كه زیان آن برای تو بیشتر از سودش برای آنهاست.» یعنی وقتی كسی بدهكاری زیادی دارد، شما نباید همة ثروتتان را برای پرداخت بدهی چنین شخصی بدهید؛ چون در این صورت، بدون آنكه بدهی او پرداخته شده باشد، همة ثروت خود را از دست داده‌اید . -ساده‌زیستی: اصلاح الگوی مصرف، بدون قناعت و ساده‌زیستی و دوری از تجمل‌گرایی امكان‌پذیر نیست، از این رو، در روایات اهل بیت(ع) كاستن از هزینه‌های زندگی و ساده‌زیستی، مكرر توصیه شده است. بر پایة روایتی از امام صادق(ع)، ویژگی‌های شخصی با ایمان این گونه است: «المؤمن حسن المعونه، جید التدبیر لمعیشته: مؤمن یاریگری شایسته است، كم خرج است و گذران زندگی‌اش را خوب تدبیر می‌كند.» بر این اساس، برنامه‌ریزی در جهت ارتقای فرهنگ ساده‌زیستی، یكی از مصادیق بهترین برنامه‌ریزی‌ها برای تدبیر زندگی و اصلاح الگوی مصرف است . در این باره امام صادق(ع) سفارش فرمود: انظر الی من هو دونك فی المقدرة ولا تنظر الی من هو فوقك فی المقدرة، فان ذلك اقنع لك بما قسم لك: به ناتوان‌تر از خودت بنگر و به توانگر از خویش منگر؛ زیرا این كار تو را به آنچه قسمت تو شده، قانع‌تر می‌سازد.» رعایت این رهنمود، نقش مهمی در پیشگیری از چشم و همچشمی و افراط در تجمل‌گرایی دارد . -درنظر گرفتن جامعه:یكی از نكاتی كه درباره موضوع ساده‌زیستی و اجتناب از تفریط در مصرف، توجه به آن ضروری است، درنظر گرفتن فرهنگ عمومی مردم، در زمان‌های مختلف است. به سخن دیگر، ساده‌زیستی به معنای استفاده از پوشاك یا غذای نامرغوب یا مسكن نامطلوب و در یك جمله «زندگی نامتعارف » نیست

در روایتی از امام رضا(ع) آمده كه می‌فرماید: «ان اهل الضعف من موالی یحبون ان أجلس علی اللبود والبس الخشن، ولیس یتحمل الزمان ذلك: دوستان سست عقیده‌ام، دوست می‌دارند كه من بر پلاس بنشینم و جامة زمخت بپوشم؛ اما این روزگار گنجایش چنین كاری را ندارد .»

همچنین هنگامی كه سفیان ثوری با دیدن لباس زیبایی برتن امام صادق(ع) به ایشان ایراد گرفت كه پدرانش از این گونه لباس‌ها استفاده نمی‌كرده‌اند، امام فرمود: «پدران من در روزگار فقر و تنگدستی زندگی می‌كردند، حال آنكه امروز، زمانة گشایش و فراخی است. پس شایسته‌ترین كسان برای بهره‌مندی از این گشایش، نیكان این زمانه‌اند.» بنابراین همسویی با فرهنگ مشروع حاكم بر جامعه، نه تنها نكوهیده نیست، بلكه مطلوب و پسندیده است

مطلب رو مطالعه کنید نظر یادتون نره منتظرم

از نظر اسلام، هستي بر بنياد عدالت و اعتدال نهاده شده است و انسان كامل، معتدل ترين شخصيت در همه حوزه هاست. از اين رو خداوند از مردم مي خواهد براي دست يابي به كمال مطلق و تقرب الي الله و زندگي سعادتمند در دنيا و آخرت، اعتدال گرايي را در زندگي خويش در پيش گيرند و هرگز گرايش به افراط و تفريط نداشته باشند. دين اسلام، به عنوان كامل ترين و ساده ترين برنامه و راهنماي زيستن، ديني معتدل و ميانه است و بر همين اساس آن را دين حنيف ناميده اند. بر اين پايه مي توان گفت كه هر كس كه اسلام را راهنماي زندگي خويش قرار دهد، زندگي معتدلي خواهد داشت و از نظر شخصيتي نيز به تعادل دست خواهد يافت. از اين رو، شخص هم در حوزه روان شناسي شخصيت و هم در حوزه روان شناسي اجتماعي و تعامل با ديگران و هم در حوزه هاي ديگر، انساني معتدل مي باشد. بخش اساسي در زندگي انسان كه تاثير شگرفي بر شخص و محيط و جامعه وي به جا مي گذارد، حوزه مصرف و بهره گيري از امكانات و نعمت هايي است كه خداوند به وي بخشيده است؛ زيرا انساني كه با كار و كوشش خويش و يا با عنايت و فضل الهي، از نعمت هاي او برخوردار مي شود، زماني مي تواند سپاسگزار نعمت باشد كه در مصرف آن چيز، دقت و تامل داشته و راه اعتدال رابپيمايد؛ چون سپاسگزار نعمتي بودن به معناي درست مصرف كردن و بهره گيري مثبت و سازنده از آن چيز در راستاي كمال شخصي و جمعي بلكه همگاني است كه معناي اخير شامل همه موجودات هستي مي باشد؛ زيرا انسان به عنوان خليفه الهي موظف است تا در مقام ربوبيت طولي با تغيير و تصرف در اشيا و چيزها آن ها را به كمال شايسته و بايسته خود برساند

از نظر اسلام هرگونه گرايشي به سوي افراط و تفريط به معناي خروج از جاده حقيقت وحقانيت و رهسپاري در بيراهه هبوط و سقوط فردي و اجتماعي است. ولذا در همه حوزه ها از جمله حوزه اقتصاد، خواهان اعتدال و ميانه روي است. همين تاكيد بر مصرف درست و معتدل است كه واژه اقتصاد را براي مفهوم خاصي به كار گرفته است؛ زيرا اقتصاد ازواژه قصد به معناي ميانه روي و اعتدال گرفته شده است به سخن ديگر، بهره گرفتن از واژه قصد به معناي اعتدال و ميانه روي براي بيان فعاليت هاي فردي و اجتماعي مربوط به توليد، مبادله و مصرف كالا و خدمات تاكيد بر اين معناست كه اصول فعاليت هاي مربوط به اقتصاد مي بايست براساس اعتدال و ميانه روي باشد

از جمله بخش هاي حوزه فعاليت هاي اقتصادي، بخش مصرف است. بنابراين، در اين بخش نيز اعتدال و ميانه روي از سوي اسلام و قرآن به عنوان اصل اساسي مورد توجه و تاكيد است. بلكه حتي مي توان گفت كه در ميان سه بخش توليد، مبادله و مصرف، بخش اخير از اهميت بيش تري برخوردار است تا ميانه روي و اعتدال در آن به عنوان بنياد رفتاري انسان خودنمايي كند

مطلب رو مطالعه کنید نظر یادتون نره منتظرم

بر پایه آنچه درباره ضرورت‌های اصلاح الگوی مصرف تبیین شد، معیارهای الگوی صحیح در مصرف عبارتند از : برنامه‌ریزی، میانه‌روی، رعایت اولویت‌ها، همدردی با توده‌های مردم در تنگناهای اقتصادی، ساده‌زیستی، اجتناب از تفریط، درنظر گرفتن فرهنگ حاكم بر جامعه، هزینه كردن بخشی از درآمد در جهت مصالح جامعه. بنابراین مصرف هرچه به این معیارها نزدیك‌تر باشد، پسندیده‌تر و هرچه دورتر باشد، نكوهیده‌تر و نارواتر. اینك انواع مصرف‌های ناروا و ویژگی‌های آنها را بیان می‌كنیم :

1. اسراف و تبذیر: اسراف در لغت، به معنای تجاوز از مرز اعتدال در هر كار است.3 در قرآن4 و حدیث نیز این واژه در معنای لغوی آن به كار رفته است. در روایتی از امام علی علیه‌السلام آمده است: «كل ما زاد علی الاقتصاد، اسراف: هرچه از میانه‌روی بگذرد، زیاده‌روی است .» همچنین از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است: «اعلم ان لكل شیء حدا، فان جاوزه كان سرفا: بدان هر چیزی اندازه‌ای دارد كه اگر از آن بگذرد، زیاده‌روی است.»

مطلب رو مطالعه کنید نظر یادتون نره منتظرم