بر این اساس هنگامی که قرآن سخن از اعتدال و میانه روی در زندگی به میان می آورد مراد آن است که انسان در رفتارهای خویش به گونه ای باشد که به سویی متمایل نشود. برای دست یابی به این مفهوم و کاربردهای آن به نمونه ای در زمینه اعتدال در گفتار اشاره می شود. شخص معتدل ازنظرگفتاری کسی است که در سخن گفتن نجوا و زمزمه نداشته باشد به گونه ای که مخاطب نشنود و یا به گونه ای بلند سخن نگوید که شبیه صدای خران شود که گوشخراش است. قرآن برای بیان این گونه اعتدال و میانه روی از واژه قصد بهره گرفته است. قصد به معنای میانه روی است. از این رو اقتصاد به معنای میانه روی در حوزه امور اقتصادی زندگی و تنظیم و سامان دهی دخل و خرج و درآمدها و هزینه هاست. کسی که بتواند میان درآمدها و هزینه های خویش اعتدال و مساوات و برابری ایجاد کند شخص مقتصد است که توانسته است میانه روی به این مفهوم را در بخشی از زندگی خویش اعمال کند.

تأکید قرآن بر میانه روی

قرآن تأکید بسیاری بر اعتدال و اقتصاد و میانه روی در امور زندگی دارد. بسیاری از بخش های زندگی باتوجه به اعتدال سامان می یابد. در تحلیل قرآنی، خداوند عادل است و جهان و هستی بر پایه عدالت آفریده شده و هر چیزی بر سر جای خویش به درستی قرار گرفته است. این بدان معنا است که عدل در هستی از اصول بنیادین و قوانین ثابت و غیرقابل انفکاک آن می باشد. از این رو اگر کسی بخواهد در جهان هستی موفق شود می بایست خود را مطابق با این اصل، سازگار سازد و با ایجاد سازواری و تناسب با اجزای هستی به مقصد و مقصود کمالی خویش دست یابد. هر کسی از این اصل تخطی کرد به شکلی، از کمال و دست یابی به آن دور می افتد و شکست می خورد.

از مباحث مهم در عصر حاضر، مسئله عفاف است. این که چگونه می توان اسوه های دینی را الگوی جامعه قرار داد، از دغدغه های اساسی و چالش برانگیز جامعه است. در روش شناسی برخورد با این پدیده مشاهده می شود به محض این که مسئله در هر دوره ای کلید خورده است، از یک سو در حوزه اقدامات عملی، برخورد انتظامی و فیزیکی صورت گرفته، و از سوی دیگر در حوزه مباحث فرهنگی بحث حجاب و روابط زن و مرد نامحرم و مانند آن پیش کشیده شده است. این هر دو در جای خود درست اند، اما پرسش این است که حرکت عاقلانه در این حوزه چیست و کدام مقدم است و از کجا باید شروع کرد؟ آیا صرف گفتن یا نوشتن سیره اسوه های دینی در این زمینه کافی است یا باید طرح دیگری درانداخت؟ اینجاست که می گوییم صرف حق بودن یک سخن برای الگو شدن آن کفایت نمی کند، شیوه طرح و ورود و خروج به مسئله اهمیت فراوان دارد. در ادامه به نکاتی در این زمینه اشاره خواهد شد تا مباحث پیش گفته به صورت عینی نمایان شوند.

1-6) رویکرد انتظامی یا فرهنگ سازی؟

پرسش نخست آن است که کار را از چه بعدی باید شروع کرد، فرهنگ سازی یا برخورد انتظامی؟ شکی نیست که در مقطعی از طرح، برخورد انتظامی نیز لازم است، اما این وقتی مؤثر خواهد بود که اصل موضوع برای عموم جا افتاده باشد. لذا رویکرد فرهنگ سازی بر انتظامی تقدم دارد. نکته دوم این که در بحث فرهنگ سازی که در حقیقت همان رویکرد تبیین در نگاه کلان است، بحث را باید از کجا شروع کرد: عفاف یا حجاب؟ شاید تعجب کنید که مگر تفاوتی میان این دو وجود دارد؟ آری تفاوت وجود دارد. این نشان دهنده اهمیت همان نکته ای است که گفتیم باید ماهیت یک اصل با استفاده از متون غیر سیره ای روشن شود. از مشکلات عمده در این مسئله، خلط میان این دو مفهوم است. نخست باید از عفاف شروع کرد، نه حجاب. وانگهی در بحث از عفاف، نخست باید از چگونگی آن گفت یا چرایی آن؟ از دیگر مشکلات این مسئله، طرح چگونگی بدون تبیین چرایی آن است. نخست باید چرایی عفاف را بیان کرد و سپس به چگونگی آن پرداخت. از مسایل بسیار مهم و جدی در این موضوع، این است که نخست باید ضرورت عفاف در زندگی را تبیین نمود. نباید از عنصر تحکم استفاده کرد. این همان رویکرد زندگی محور در سیره است. تا مخاطب نداند که عفاف، نه یک نیاز بلکه یک ضرورت در موفقیت و کامیابی زندگی است، به چگونگی آن توجه نکرده و در برابر آن موضع خواهد گرفت. تا مخاطب نداند که مراد از الگوگیری از اسوه های دینی بازگشت به عقب و تغییر شرایط ظاهری زندگی نیست، به آن تن نخواهد داد. اما اگر این مسایل برای وی روشن شود، خود خواهد پرسید که برای تحقق عفاف چه باید کرد.

2-6) راهکار حفظ عفاف

پس از این که اصل عفاف به عنوان ضرورت زندگی بیان شد، نوبت به چگونگی آن می رسد. حفظ عفاف نیازمند اقدامات عملی و برخورداری از مهارت های خاص است. سیره اسوه های دینی در حجاب و روابط با نامحرم مربوط به این بحث می شود. اولاً اکنون کاملاً مشخص است که جای طرح این موضوع کجا است و طرح آن در جای دیگر تا چه اندازه اشتباه است. ثانیاً نکته مهمتر آن است که آیا راهکارهای عفت ورزی محدود به همین دو امر است؟ از اشتباهات مهم در بحث عفاف، محدود کردن راهکارها به این دو موضوع و نادیده گرفتن دیگر ابعاد مسئله است. اصول متعددی را می توان به عنوان راهکار برشمرد؛ مثلاً تقوا و صبر جنسی یا توان انتظار کشیدن، عبرت یا درس گیری از سونوشت دیگران، حزم یا عاقبت اندیشی، خوف یا توجه به مخاطرات بی عفتی، رجاء یا توجه به ثمرات عفت ورزی، سبک تربیت صحیح، روزه گرفتن، حیا یا توجه به ناظر بودن خدا، اعتماد به نفس یا توان نه گفتن، تقلیل زمینه های خطر جنسی، کاهش تماس غیر ضرور و مخاطره آمیز با نامحرم، کاهش تحریک در تماس با نامحرم و مانند آن. نکته مهمی که پس از این مطرح می شود این که نسبت میان این اصول چیست و چه نظامی میان آنها وجود دارد؟ هر چند این موضوع جای کار بسیاری دارد، اما به نظر می رسد تقوا و صبر جنسی راهبرد عفت ورزی هستند و بقیه راهکارها یا اصول فرعی، تحقق بخش آن راهبردند. البته دو اصل آخر یعنی کاهش تماس غیر ضرور و کاهش تحریک در هنگام تماس، خود زیر مجموعه اصل تقلیل زمینه های خطر می باشند. نکته قابل توجه این که اولاً مسئله حجاب و روابط با نامحرم در ابعاد مختلف آن، همه مربوط به آخرین اصل یعنی کاهش تحریک در تماس است. لذا تمرکز بر حجاب به جای عفاف، و تمرکز بر حجاب و نادیده گرفتن دیگر راهکارهای عفاف، اشتباه بزرگی است که نتیجه اش وضعیتی است که هم اکنون در آن قرار داریم. ثانیاً در عرض هم قرار دادن همه اصول و نادیده گرفتن نظام میان آنها نیز اشتباه دیگری است که نتیجه اش سردرگمی مخاطب خواهد بود. این همان چیزی است که از آن به عنوان اصول نظام یافته یاد کردیم. و بالاخره نکته آخر این که در ارائه همین اصول به صورت نظام یافته نیز باید رویکرد تبیینی داشت و دقیقاً نقش و تأثیر آن را توضیح داد. نمونه های دیگری نیز در این باره می توان نام برد؛ مانند شادکامی و موفقیت و موضوعاتی از این دست که مجال طرح آنها وجود ندارد.

7) نتیجه گیری

اسوه از مسایل مهمی است که در تنظیم زندگی و ساخت شخصی انسان نقش بسزایی دارد. البته شرط اسوه شدن این است که از نظر ساختاری دارای سبک و از نظر ارزشی دارای شایستگی خاص باشد. مهمترین مسئله در بحث اسوه های دینی، کارایی آنان در عصر حاضر است. هر چند ممکن است به نظر رسد که به جهت تغییرات زندگی و مقتضیات زمان، لازم است اسوه هم عصر باشد، اما می توان اسوه های تاریخی و غیر عصری را نیز الگو قرار داد و در عین حال مقتضیات زمان را نیز رعایت نمود. این کار مستلزم عصری سازی است. عصری نبودن سیره اسوه های دینی نه به جهت ماهیت آن، بلکه به جهت نقص در پژوهش و گزارش سیره است. اگر در مرحله نخست، سیره پژوهی با رویکرد تنظیم زندگی سامان یابد و در مرحله دوم، گزارشگریِ سیره با رویکرد تبیینی، کاربردی و نظام مند (نه توصیه ای، انتزاعی و پراکنده) صورت پذیرد، ارتباط سیره با زمان معاصر برقرار می شود و می تواند الگوی بشر امروز نیز باشد.

زمانی که جامعه از حالت تعادل خارج می‌شود، فضای سیاسی و اجتماعی آن دچار افراط و تفریط‌ می‌شود. در ادامه‌ی این گونه برخوردهای افراطی، یک اعتراض مدنی آرام به صحنه درگیری منجر شده و سبب صف‌آرایی دو گروه در مقابل هم خواهد شد. ادامه چنین کنش‌هایی کشور را خسته خواهد کرد. خسته شدن یک کشور یعنی روح جمعی آن به عنوان عامل وحدت بخش بین افراد شکننده شده و به حداقل می رسد؛ در این صورت جامعه به نوعی از هم گسیختگی مبتلا خواهد شد. در چنین شرایطی فرصتی مهیا می شود برای خودنمایی افراد، گروه‌ها و رفتارهای خودسرانه اجتماعی که در نتیجه آسیب دیدن روح کشور فرصت بروز می‌یابند. در چنین شرایطی اولین وظیفه حفظ اعتدال است که بی‌شک به رستگاری نزدیک‌تر خواهد بود. اما یافتن شیوه اعتدال نیازمند رفتاری علمی و حساب شده است از این رو نه نظر می‌رسد روانشناسان، جامعه‌شناسان و سیاستمداران باید ضمن آسیب‌شناسی رفتارهای انجام شده، به ارائه راهکار بپردازند. در کشورهای دارای نظام دموکراسی، معمولاً احزاب نقش میانه‌داری را بین مردم و دولت بازی می‌کنند، اما متاسفانه فقدان تفکر حزبی در جامعه‌ی ایران لازم کرده، برای حفظ اعتدال و جلوگیری از افراطی‌گری افراد میانه‌رو، میان‌داری وضعیت را به عهده بگیرند، گرچه در چنین موقعیتی معمولاً  این افراد از سوی طرفین درگیر به بهانه‌هایی همچون خیانت، سازش‌کاری و یا ترسو بودن طرد می‌شوند؛ اما چاره‌ای نیست باید میانه‌روها هرچه سریعتر با در نظر داشتن خواسته‌های طرفین اوضاع را سامان دهند زیرا کشور خسته‌ی ما توان تحمل چنین درگیری‌هایی را به صورت مداوم ندارد. دکتر حشمت اله فلاحت‌پیشه که پایان‌نامه دکتری خود را به راهنمایی دکتر حاتم قادری و مشاوره دکتر حسین بشیریه و دکتر مسعود غفاری در خصوص روابط توسعه انسانی و توسعه سیاسی نوشته است، یکی از کسانی است که حرف از اعتدال و میانه‌روی می‌زند، از این رو در گفتگویی اختصاصی با وی به آسیب‌شناسی سیر اتفاقات اخیر و ارائه راهکار برای آینده پرداختیم. - آقای دکتر یکی از مشکلاتی که امروز جامعه‌ی امروز ما با آن درگیر است، کنار زدن اعتدال و آغاز افراطی‌گری است، که سبب شکننده شدن روح کشور به عنوان عامل وحدت بخش کشور شده؛ چه عواملی را در این موضوع دخیل می‌بینید؟

به اعتقاد بنده بر اساس تجربه تاریخی و الگوهای موجود نظام‌های سیاسی، نظام‌هایی پایدار هستند که در آنها اعتدال بر افراطی‌گری غلبه دارد و نظام جمهوری اسلامی که 30 سال از تاسیس آن می‌گذرد باید از این تجربه‌ها استفاده کند. یک سری عوامل بر فضای اعتدالی جامعه ما تاثیر گذاشته است: عامل اول: یک قاعده‌ی خاصی برای بازی سیاسی و رقابت سیاسی در کشور شکل نگرفته است. مشخصاً فقدان تحزب و عدم وجود احزاب فعال و تاثیرگذار باعث شدهبسیاری از بازی‌ها و رقابت‌های سیاسی غیرقابل پیش‌بینی شود. در حالی که رفتار سیاسی مناسب یک رفتار فرآیندی است در کشور ما این رفتار نیز به خود حالت مقطعی می‌گیرد. به این صورت که در فضای انتخابات رفتار و رقابت افراطی حاکم می‌شود و در زمان مدیریت وعده‌های انتخاباتی فراموش می‌شود و کل امور به چهار سال بعد و زمان انتخابات محول می‌شود. هر چه نهادهای مدنی مانند احزاب فعال‌تر شود به همان میزان رفتارهای سیاسی قابل پیش‌بینی‌تر شده و از افراطی شدن جلوگیری می‌شود. عامل دوم که در شرایط خاص مثل بعد از انتخابات به وجود آمد مداخله بیگانگان بود. معتقدم دشمنان همیشگی ایران نه به فکر توسعه کشورند و نه به فکر پیروزی یک جریان خاص. چیزی که برای آنها اصالت دارد تنش است؛ لذا به دنبال تطویل بحران در داخل ایران هستند تا به چند هدف برسند:

1- کاهش نقش ایران در تحولات بین‌المللی،

2- محروم کردن ایرانیان از حقوق حقه خود (مثل حق هسته‌ای)؛

3- به شکست رساندن الگوی جمهوری اسلامی و حاکم کردن الگوی سکولار؛

4- استقرار نظام خاورمیانه بزرگ به محوریت اسرائیل و تضعیف کشورهایی همچون ایران.

لذا می‌بینیم که بیگانگان همه ابزار و امکانات خود را به کار گرفته‌اند تا اختلافات داخل ایران را برگشت ناپذیر نشان دهند و هر نهاد، دستگاه و یا مجموعه نخبگانی که جز ظرفیت‌های نظام برای آشتی و رفع اختلاف به حساب می‌آیند، تخریب نمایند تا تنش کماکان ادامه یابد.

عامل سوم این است که متاسفانه در دو جریان چپ و راست کشور همواره افراطیان، قدرت تحمل حتی نیروهای معتدل را نداشتند، به همین دلیل بسیاری از رفتارها حالت انتقام به خود می‌گیرد. کسانی که معتقد به بازی جمع جبری صفر [یعنی برد من به بهای باخت دیگری] هستند فقط در فضای افراطی می‌توانند به اهداف خود برسند در صورتی که جامعه نیازمند بازی جمع جبری مضاعف است، در این نوع بازی همواره بخشی از حقوق طرف مقابل به رسمیت شناخته می‌شود. باید در نظر داشت که همگان حق دارند از امکانات مملکت استفاده کرده و در توسعه و مدیریت کشور سهیم شوند. عامل موثری که باعث نگرانی است این است که چهره‌های منصف و معتدل که بعضاً قصد ورود به عرصه را دارند تا فضا را معتدل نمایند از طرف افراطیون متهم می‌شوند. در صورتی که این افراد که در دو جریان راست و چپ تعدادشان کم نیست در گذشته همواره اصول اساسی کشور و منافع ملی را بر منافع جناحی خود ارجح داشته‌اند و به همین دلیل شایسته عنوان منصف و معتدل هستند من هم معتقدم کسانی که جرم علیه امنیت ملی مرتکب می‌شوند باید در دادگاه‌ پاسخگو باشند، ولی در عین حال نمی‌توان همگان را به این جرم متهم کرد، چیزی که به عنوان نتیجه می‌خواهم عرض کنم این است که اعتدال‌بخشی با هدف قوام‌بخشی به نظام سیاسی کشور یکی از ظرفیت‌های پایداری یک نظام سیاسی است. - چیزی که در فضای کشور شاهد آن بودیم یک اعتراض مدنی آرام به علت کتمان شدن بحران تلقی شد، با امنیتی کردن فضا بحرانی واقعی به وجود آمد که  با حرکات تحریک‌کننده، یک افراطی‌گری کامل را رقم زد، که اندک اندک به صحنه درگیری میان مردم با مردم و مردم با نیروی انتظامی تبدیل شده است، در این خصوص چه نظری دارید؟ باید جریان اعتدالی در جامعه حاکم شود، مشکلات اصلی مردم ما شعارهای افراطی نیست که طرفین علیه هم مطرح می‌کنند. مشکل به مباحث اقتصادی، بیکاری، نگرانی برای توسعه کشور، جذب سرمایه‌گذار و توسعه پایدار مربوط است باید از هرگونه تنشی که ما را از اهداف چشم‌انداز 20 ساله دور کند پرهیز کنیم. بخش اعظم مردم ایران نیازمند یک فضای آرام هستند و مدیریت کردن را بیش از سیاست کردن نیاز اول جامعه می‌دانند، انتظار می‌رود نخبگان سیاسی کشور خود را با این خواست مردم همراه کنند. - هم اکنون ما شاهدآن هستیم که هر دو طرف با خیل عظیمی از هجمه عصبی روبه‌روی یکدیگر قرار گرفته‌اند، که این خود به گسترش دامنه افراطی‌گری‌ها می‌انجامد، به عنوان یک دانش‌آموخته علوم سیاسی چه تدبیری را در این شرایط موثر می‌بینید؟ من معتقدم که تحریکات متقابل منجر به گسترش این اغتشاشات شد. هنوز هم دیر نیست برای آنکه دامنه آشوب، اغتشاش و اختلاف را محدود کرد و برخورد خاص آنرا در نظر گرفت. البته در گذشته هم می‌شد همین سیاست را در پیش گرفت. - آقای دکتر، عبور کردن از یک اعتراض مدنی سبب ورود معترضین به فاز خشن شد و افراطی‌گری‌هایی که از هر دو طرف ادامه یافت، فضایی را در کشور به وجود آورد که از آن به عنوان اغتشاش یاد می‌شود، به نظر شما می‌توان خشونت‌های صورت گرفته را به همه‌ی معترضین حاضر در خیابان تعمیم داد؟ من بخش اعظم این افراد را معترضین می‌نامم. متاسفانه در دو طرف گرایش به سمت افراطی‌گری منجر به این شرایط شد؛ همیشه بخشی اعظمی از کسانی که برای اعتراض آمده‌اند قصد خشونت ندارند، کسانی که وارد فاز خشن می‌شوند، رفتار متقابل انجام می‌دهند. البته برخی از افراد خودسر هم رفتار خشنی انجام می‌دهند که باعث می‌شود کل جریان حالت خشن به خود می‌گیرد. - موضوع دیگری که در فضای کشور به چشم می‌خورد، ایجاد یک فاصله بین طبقه‌ی مردم و نخبگان جامعه است، که سبب شده هیچ‌یک خواسته‌های طرف دیگر را درک نکرده و هرکدام بی‌توجه به دیگری به راه خود می‌روند، این ناهماهنگی به ادامه این روند منجر می‌شود که بی‌شک کشور خسته‌ی ما بیشتر از نفس خواهد انداخت. جامعه ایران تحمل آشوب‌های هر روزه را ندارد، من معتقدم بخش اعظم کسانی که معترضند نظم و آرامش جامعه برای‌شان اساسی است؛ مردم می‌خواهند در فضای آرام به فعالیت‌های اقتصادی خود ادامه دهند، می‌خواهند فرزندان خود را در فضایی آرام تربیت کنند و نمی‌خواهند زندگی عادی فدای شرایط آشوب شود. این خواست جامعه است و نخبگان باید خودشان را با این شرایط همراه کنند. - رفتار علمی و کارشناسی شده، همواره به اعتدال می‌انجامد، به نظر شما، سیاستمداران، جامعه‌شناسان و روانشناسان در آسیب‌شناسی این موضوع چه‌کاره‌اند؟ و چرا هیچ برخورد کارشناسانه‌ای صورت نمی‌گیرد؟ من معتقدم یک روش اغنایی می‌تواند مانع از آن شود که به یک اختلاف عمیق منجر شود. باز هم در شرایط کنونی برخورد افراطی‌گری‌هایی انجام می‌شود زیرا کسانی که رفتار علمی انجام می‌دهند، از حوادث بعد از انتخابات غافل‌گیر شدند اگر هم امروز کار علمی توصیه می‌شود حاصل تجربه اتفاقات افتاده است.

-  خود شما چه راهکاری را پیشنهاد می‌کنید؟

با راهکارهای سیاسی می‌توان فضای کشور را به یک مسیر اغنایی کشاند. یک فضای توام با وحدت و حل اختلاف می‌تواند شرایط را به حالت عادی برگرداند. مردم همه به دنبال این هستند که شرایط آشوب ادامه پیدا نکند. من معتقدم خشونت در حاشیه این تحولات است و بن مایه رفتار خشن نیست. بعضی از افراد هم واقعاً به دنبال خشونت هستند. من راضی نیستم نام برخی گروه‌ها را بر زبان می‌آورند زیرا برخی از آنها از هر فرصتی برای خودنمایی استفاده می‌کنند. - چرا از ابتدا رفتاری اغنایی برای در نظر گرفتن خواسته‌های طرفین انجام نشد، تا اعتراض آرام مردم به درگیری تبدیل نشود؟ نمی‌خواهم نبش قبر کنم باید بیشتر به فکر آینده باشیم. - برای آینده چه راهکاری را توصیه می‌کنید؟ من اعتقادم بر این است که مشغله اصلی مردم امنیت و آرامش کشورشان باید باشد. ما یک چشم‌انداز 20 ساله داریم که اگر محقق نشود یا کند شود [که این رفتارهای افراطی‌گری خود باعث کند شدن آن می‌شود] در آینده باید دست به سوی همسایگان دراز کنیم. در نظر داشته باشیم بیگانگان که آتش بیار این معرکه شده‌اند به فکر توسعه و پیشرفت کشور ما نیستند، بلکه به دنبال این هستند که این تنش جزئی از زندگی روزمره ایرانیان شود. باید به سمت راهکارهای آرامش‌بخش برویم.

سهمیه بندی بنزین هر چند در نگاه اول می تواند شوک موثری را در رابطه با کاهش مصرف سوخت باشد، اما بی تردید تنها راه حل صرفه جویی نیست. برای اصلاح الگوی مصرف باید راهکارهای متنوعی در پیش گرفته شود. ماشین هایی که قطارکش پشت ترافیک از این دنده به آن دنده می کنند و بنزین می سوزانند، شاید اگر پیچ رادیو را نگردانند، ندانند که هفته گذشته متوسط مصرف بنزین کشور پنج میلیون و 700 هزار لیتر افزایش یافته است. با شنیدن این خبر، اولین چیزی که به ذهن می رسد آن است که پس طرح سهمیه بندی چه قدر توانسته روی مصرف تاثیر بگذارد؟ چرا کاهش چشمگیر مصرف بنزین پس از شروع سهمیه بندی باز هم در حال افزایش است؟

سهمیه بندی؛ راه حال کوتاه مدت

حجت الله بهروز، معاونت حمل ونقل و ترافیک شهرداری تهران، یکی از کسانی است که سهمیه بندی را مسکّن دردِ مصرف زیاد سوخت می داند و معتقد است که هرچند شهری چون تهران در ماه‌های نخست اجرای طرح سهمیه‌بندی بنزین با کاهش حجم ترافیک رو به رو شد، ولی به تدریج با روشن شدن تأثیر ابعاد این طرح بر حجم ترافیک، دوباره شاهد وضع قبلی شدیم و در واقع به وضعیت قبل از سهمیه‌بندی برگشتیم

البته نباید فراموش کرد که اجرای طرح سهمیه بندی بنزین در سال 86، باعث شد تا مصرف بنزین نسبت به سال قبل روزانه 9 میلیون و 100 هزار لیتر کمتر شود. به طبع واردات این فرآورده استراتژیک نیز از روزانه 27.5 میلیون لیتر به 19 میلیون لیتر در روز رسید. این اعداد یعنی این که با اجرای طرح سهمیه بندی بنزین، ایران توانست به طور متوسط 12.5 درصد مصرف سوخت خود را کاهش دهد. این اقدام برای شوک اولیه خوب بود. ولی به اعتقاد معاون حمل ونقل و ترافیک شهرداری تهران اهداف ابتدایی طرح سهمیه بندی بنزین بیشتر مدیریت مصرف سوخت را مدنظر قرار داده بود در حالی که رفته رفته این هدف اولیه به دست فراموشی سپرده شد.

این در حالی است که سالانه نیز هشت هزار میلیارد تومان خرج هزینه پنهان ترافیک در بخش آلودگی هوا می شود.‌ به این رقم می‌بایست حدود چهار میلیارد ساعت وقت و عمر تلف شده مردم در ترافیک را اضافه کرد. برای نمونه، اگر قیمت هر ساعت تلف شده را تنها هزار تومان بدانیم، باید گفت سالانه حدود ۴ هزار میلیارد تومان نیز به کشور تحمیل مى شود.

افزایش مصرف اجتناب ناپذیر است، اما...

این همه ماجرا نیست؛ وقتی سید نورالدین شهنازی زاده، مدیرعامل شرکت پالایش و پخش، ضمن اعلام خودکفایی کشور از واردات بنزین تا سال 1390، از افزایش مصرف این ماده سوختی تا 110 میلیون لیتر در روز خبر می دهد، ناخواسته به این نکته هم اشاره می کند که افزایش مصرف سوخت امری اجتناب ناپذیر است و سهمیه بندی در سال 86 تنها از افزایش سیل آسای آن جلوگیری کرد. اینجاست که باید برای کاهش هدر روی سوخت به عوامل دیگری همچون خارج نشدن خودروهای فرسوده از چرخه حمل و نقل توجه کرد. احمد قلعه بانی، رئیس سازمان گسترش و نوسازی صنایع مشکل را در کمبود بودجه می داند و از نظر او خودروسازان برای از رده خارج کردن سالانه 600 هزار خودروی فرسوده آمادگی دارند به شرط آن که بودجه اش تامین شود. بهمن پارسال بود که مصطفی میرسلیم، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام، در نشست کمیته اجرایی آلودگی هوای تهران، خودروهای فرسوده را عامل فاجعه زیست محیطی دانست. چون علاوه بر مصرف سرسام آور سوخت، هر خودرو فرسوده به اندازه 100 خودرو نو آلایندگی ایجاد می‌کند. این در حالی است که ترمزهای مکرر ماشین ها در ترافیک هم عامل دیگری در افزایش مصرف و کاهش سرعت ماشین ها به میانگین کمتر از 22 کیلومتر است. با این همه نمی توان راهکارهای دیگر کاهش مصرف را نادیده گرفت.

.. با ظهور تلویزیون در دهه40 میلادی، قدرت رقابت سایر رسانه‌های آن دوران همچون روزنامه و رادیو کمی کاهش یافت. زیرا تلویزیون توانایی تلفیق تصویر و صدا و نمایش صحنه‌هایی را داشت که سایر رسانه‌ها در آن دوران فاقد آن بودند.«مارشال مک لوهان» کانادایی در نوشته‌های خود به جنبه مثبت و منفی توانایی‌های تلویزیون در به تصویر کشیدن ماهیت چهره‌های سیاسی در تلویزیون اشاره کرده و می‌گوید: اگر در دوران هیتلر تلویزیون توسعه می‌یافت، آن وقت مردم آلمان تا آن اندازه تحت‌تأثیر قدرت هیتلر و نطق‌های آتشین او که رادیو آن را به دفعات پخش می‌کرد قرار نمی‌گرفتند.مک لوهان معتقد بود: تلویزیون توانایی مینیاتوریزه کردن شخصیت و چهره افراد را داراست به‌نحوی که با نمایش حالات صورت افراد قادر است گاهی افراد بسیار توانمند را ضعیف جلوه دهد.با ظهور تلویزیون رنگی در اواسط دهه 40 میلادی توانایی این وسیله ارتباطی در اغواگری و تسخیر ذهن مخاطبان بیشتر شد و با رشد برنامه‌های تفریحی و فیلم و سریال در برخی از کشور‌های جهان از‌جمله آمریکا عامل جذابیت به تلویزیون افزوده شد.از آن پس با «تجاری شدن تلویزیون» و پخش آگهی‌های تلویزیونی دست‌اندر‌کاران تبلیغات ابتدا در سینما‌ها و بعد در تلویزیون با پخش تبلیغات در بین فیلم‌های سینمایی پر‌بیننده گام اصلی را برای ترویج مصرف و خرید بیشتر برداشتند.هم اکنون که بیش از نیم قرن از ظهور تلویزیون می‌گذرد سؤالی اصلی این است که آیا تلویزیون قادر است ابزاری برای ظهور و ترویج تجمل‌گرایی باشد؟کارخانه‌‌های مشهور لوازم خانگی همچون «وستینگهاوس» و «جنرال الکتریک» با ظهور تلویزیون، فروش‌شان در آمریکا در طول 5 سال 6 برابر شد همچنین با عقد قرارداد با هالیوود سعی کردند در پلان‌ها و نماهای فیلم‌های سینمایی جایی برای تبلیغ مارک خود پیدا کنند که تاکنون نیز ادامه دارد. اگر آگهی‌های تلویزیونی در گذشته سعی داشتند که با تبلیغات کاملا مستقیم میل خرید یا مصرف را در تماشاگران ایجاد کند اما هم‌اکنون سازندگان آگهی‌های تلویزیونی سعی دارند با استفاده از تکنیک‌های پیچیده و به شیوه‌ای غیرمستقیم حس مشتریان را برای داشتن یا خرید یک کالا تحریک کنند، پس واقعیت این است که تلویزیون ماهیتا توانایی رشد مصرف‌گرایی و به‌دنبال آن تجمل‌گرایی را داراست. در آمریکا تبلیغات «شکلات شیرین» در دهه40 سبب رشد خرید آن به‌ویژه در میان کودکان شد اما پس از 3 دهه اکثر کودکانی که به مصرف افراطی شکلات عادت کرده بودند در بزرگسالی به شکلات و بیماری‌های کبدی مبتلا شدند و این چیزی نبود مگر اثر تبلیغات قوی تلویزیون.حال با نگاهی به محتوای برنامه‌های شبکه‌های تلویزیونی این سؤال مطرح است که آیا برنامه خانواده، فیلم‌ها و سریال‌های تلویزیونی نقشی در رواج تجمل‌گرایی و مصرف‌گرایی دارند؟پاسخ این سؤال را از داخل منازل ایرانیان به‌ویژه شهر‌نشین‌ها و در ویترین مغازه‌های فروشلوازم خانگی و فروشگاه‌های زنجیره‌ای بزرگ و رنگ مدل سال در ایران می‌توان یافت.باید گفت هنگامی که در سریال‌های پرمخاطب نمایی از یک خانه شیک ویلایی با تمام امکانات و لوازم روز خانگی به نمایش در می‌آید؛ لذت خرید یا داشتن این‌گونه کالاها در کسانی که توانایی خرید آن را دارند تحریک و حس حسرت نیز در خانواده‌هایی که توان خرید را ندارند بروز می‌کند.نمایش مستقیم و غیرمستقیم تجمل‌گرایی در تلویزیون با نمایش خودروهای لوکس در نمایی از فیلم و استفاده از لباس‌های مفخر خواسته و یا ناخواسته میل به تجمل‌گرایی را رواج می‌دهند و این امری است گریزناپذیر زیرا باید این واقعیت را پذیرفت که مصرف‌گرایی و تجمل‌گرایی در دوران رونق و حتی رکود اقتصادی در شهر‌های بزرگ دنیا امری اجتناب‌ناپذیر است.

راهکار چیست؟

مهم‌ترین عاملی که توانایی کنترل خودآگاهانه مصرف و کاهش تجمل‌گرایی را دارد؛ فرهنگ‌سازی‌ و افزایش سطح فرهنگ عمومی برای مصرف است که این وظیفه‌ای خطیر و سنگین را بر دوش صدا و سیما می‌گذارد؛ البته باید این نکته را نیز مد نظر داشت که تفاوت تلویزیون در ایران با سایر کشور‌ها در این است که کشور ما فاقد شبکه‌های خصوصی تلویزیونی است و این امر نقش اساسی در برنامه‌سازی‌ و برنامه‌ریزی دارد

 
مدیرعامل شرکت گاز استان خوزستان وجود درآمدهای زیاد نفتی پیش از انقلاب را عامل غلبه فرهنگ مصرف بر فرهنگ تولید در ساختار اقتصادی و اجتماعی کشور خواند و گفت: وجود جنگ و یارانه های انرژی، مصرف گرایی را در جامعه پس از انقلاب نهادینه کرد. مهندس ناصر افشین در گفت وگو با خبرنگار شانا در مناطق نفت خیز جنوب افزود: اکنون نیز با توجه به وابستگی شدید به درآمدهای نفتی، در صورتی که نتوانیم الگوی مصرف را در جامعه اصلاح کنیم، به یقین در سال های آینده باید سهم بیشتری از درآمدهای نفتی را به مصرف اختصاص دهیم و از طرف دیگر، شدت مصرف انرژی بالا که نسبت به اروپا حدود هفت برابر است، موجب باعث کاهش صادرات نفتی نیز خواهد شد. وی یادآور شد: ایران به عنوان مستقل ترین کشور دنیا و با دشمنان فراوان، نباید تا این میزان به درآمدهای نفتی وابسته باشد و باید با اصلاح الگوی مصرف و در نتیجه کاهش مصرف های غیر ضروری نسبت به تقویت زیر ساخت های تولید اقدام کنیم. افشین در باره راهکارهای اصلاح الگوی مصرف گفت: با توجه به این که اقتصاد ایران دولتی است، اصلی ترین راهکار اصلاح الگوی مصرف را نیز باید در سیستم برنامه ریزی و تصمیم گیری دولت جست و جو کرد. وی ادامه داد: برای اصلاح الگوی مصرف در دولت نیز باید افزایش بهره وری یکی از معیارهای اصلی سیستم برنامه ریزی و تصمیم گیری دولت باشد؛ از دیگر راهکارهای اصلاح الگوی مصرف نیز می توان به مواردی از قبیل واقعی کردن قیمت محصولات مصرفی، اجرای طرح اصلاح یارانه ها، شفاف سازی  و آگاه سازی جامعه در زمینه مصرف انرژی، نان، آب و دیگر کالاهای اساسی نسبت به سایر کشورها اشاره کرد

افشین با بیان این که شرکت گاز خوزستان در زمینه بهینه کردن مصرف در دو بخش داخل و خارج از شرکت برنامه ریزی هایی را در دست انجام دارد، افزود: تمرکز بر کاهش مصرف انرژی های برق و گاز، همچنین آب و کاهش قیمت تمام شده پروژه ها و صرفه جویی در سایر هزینه های جاری، از جمله برنامه ریزی های این شرکت در بخش داخلی این شرکت برای بهینه سازی مصرف انرژی است. وی گفت: همچنین با توجه به این که رسالت اصلی این شرکت گازرسانی به بخش های مختلف خانگی، تجاری و صنایع استان است و امکان تاثیر گذاری مستقیم بر الگوی مصرف گاز در بخش های یادشده را نداریم، برنامه ریزی در زمینه محاسبه شدت مصرف انرژی و مقایسه آن با سایر استان ها و دیگر کشورها و تشویق مردم به بهینه سازی مصرف را در سرلوحه کار خود قرار داده ایم

مدیرعامل شرکت گاز استان خوزستان در باره تاثیر فرهنگ سازی و اطلاع رسانی در اصلاح الگوی مصرف در جامعه افزود: به طور یقین آشنا کردن مردم از وضعیت مصرف و مقایسه با سایر کشورها و تاثیر صرفه جویی در مصرف بر تولید و رفاه اجتماعی، یکی از بهترین راهکارهای اصلاح الگوی مصرف بوده که با اطلاع رسانی از طریق وسایل ارتباط جمعی و آموزش میسر است