اقتصاد ایران
رهبر معظم انقلاب در پیام نوروزی، سال 88 را سال اصلاح الگوی مصرف نامیدند که در خور توجه و اهمیت بخشیدن به مقوله درست مصرف کردن است. بدیهی است که اصلاح الگوی مصرف باید در تمام زمینه ها صورت پذیرد و اختصاص به بخش خصوصی و دولتی ندارد و همه باید در آن دخیل باشند. مصرف صحیح، قناعت ورزی و پرهیز از اسراف و بیهوده مصرف کردن امری است که در آموزه های دینی ما نیز مورد تاکید قرار گرفته و پیش از توجه به هر نکته اقتصادی و اجتماعی در این زمینه می توان دینی و شرعی بودن این توصیه را سرلوحه کار قرار داد.در این مجال کوتاه می خواهیم به راهکارهایی که در حوزه انرژی (آب، برق، گاز، نفت، بنزین و گازوئیل) برای صرفه جویی یا اصلاح روش مصرف وجود دارد، بپردازیم. قرار داشتن ایران در منطقه گرم و خشک موجب شده تا استحصال و بهره وری از آب بویژه آب شرب و سالم موضوع مهمی به شمار رود. براساس آمارها مصرف آب در ایران 90 تا 95 میلیارد مترمکعب است که در مقایسه با دیگر کشورها رقمی بسیار بالابه حساب می آید؛ البته کاهش بارندگی ها در سال گذشته و رشد فزاینده بیابانی در کشور، ایران را نیازمند به 120 میلیارد مترمکعب خواهد کرد که در سال های آتی مصرف این نعمت الهی تشدید خواهد شد.به گفته وزیر نیرو، در حال حاضر بیش از 90 درصد آب های کشور در بخش کشاورزی به مصرف می رسد که بهتر است بگوییم به دلیل روش نادرست آبیاری در این بخش، بخش زیادی از آب مورد استفاده در کشور هدر می رود. اصلاح روش آبیاری، جمع آوری آب های سطحی و ذخیره سازی آن می تواند یکی از روش هایی باشد که از هدررفت آب در زمینه کشاورزی جلوگیری کند. از سوی دیگر، آموزش روستاییان و کشاورزان با روش های بهینه آبیاری، استفاده از روش های نوین آبیاری، قطره ای یا بارانی نیز می تواند در این زمینه به اصلاح روش مصرف بهبود بخشد.شناخت نداشتن و آموزش ندیدن در زمینه آب کشاورزی بازده آب در این بخش را کاهش می دهد که نیاز به بازنگری جدی دارد. در سال های اخیر این موضوع باعث ترک روستا توسط روستاییان و کشاورزان شده که البته عمدتا به دلیل خشکسالی بوده و حتی در این زمینه بسیاری از جنگل ها در استان های شمالی ازجمله استان گلستان بشدت آسیب دیده اند. این اتفاق در حالی رخ می دهد که در برنامه چهارم توسعه اقتصادی در ماده 17 آن دولت مکلف شده است با توجه به جایگاه محوری آب در توسعه کشور، <توسعه و اصلاح ساختار مصرف آب و استقرار نظام بهره برداری مناسب و با استفاده از روش های نوین آبیاری و کم آبیاری، راندمان آبیاری به تبع آن کارایی آب به ازای یک مترمکعب در طی برنامه 25 درصد افزایش یافته و با اختصاص به محصولات باارزش اقتصادی بالاو استفاده بهینه از آن موجبات افزایش بهره وری آب را فراهم سازد باید دید با وجود این صراحت قانونی، دولت در کدام بخش توانسته به الگویی صحیح برای افزایش بهره وری آب دست یابد. طبیعی است با گزارشی که وزیر نیرو چندی قبل ارائه کرد مبنی بر عدم بهره وری آب در بخش کشاورزی در روستاها، بیانگر عدم توفیق این ماده قانونی از برنامه چهارم توسعه است که البته باید دلایل آن را نیز جستجو کرد. با این حال نباید فراموش کرد که گناه این عدم اقبال را نمی توان صرفا متوجه دولت کنونی دانست، بلکه اصلاح الگوی مصرف آب رویه دشوار و زمانبری است که مقدماتش باید از سال ها قبل آغاز می شد..

از سوی دیگر، قانون توزیع عادلانه آب در ماده 19 آن برای روش های نوین آبیاری تاکید دارد که بجاست با شرایط استحصال آب از سفره های زیرزمینی با وجود ترازمنفی بارش در بسیاری از نقاط کشور، وزارت جهاد کشاورزی نیز در این زمینه اهتمام جدی ورزد.نکته ای که اهمیت بالایی در بخش مدیریت منابع آب و روش مصرف آن دارد، توجه به موضوع خشکسالی است؛ بحرانی که چند سالی است کشور ما با آن دست و پنجه نرم می کند و در بسیاری از مناطق کشور وجود دارد

توجه به الگو های جهانی برای برون رفت از این بحران، برنامه ریزی به منظور خشکسالی و جبران خسارات ناشی از آن می تواند در این زمینه کمک خوبی به دولت کند.

مدیریت آب قابل دسترس، موضوعی است که بانک جهانی در صدر برنامه های خود در بخش مدیریت منابع طبیعی قرار داده است. برنامه ریزی برای خشکسالی و مدیریت پیشگیری از وقایع ناشی از آن بخوبی مشخص است، گرچه هیچ تخصص فنی برای تعیین زمان بروز سیل، فوران آتشفشان یا زلزله لازم نیست، ولی تجربه شده است که نااطمینانی قابل توجهی نسبت به زمان شروع و خاتمه خشکسالی ها وجود دارد، زیرا خشکسالی از حوادث غیرقابل پیش بینی است، اما به محض ورود به چنین عرصه ای می توان با یک برنامه صحیح و ارائه الگویی برای بهینه سازی مصرف و افزایش بهره وری آب از شدت بحران کاست یا عبوری آرام را از آن تجربه کرد. بخش دیگری که در زمینه آب باید مورد توجه جدی قرار گیرد، آب شرب است؛ آبی که در لوله های خانه ها، ادارات و صنایع جریان دارد. تعریف الگویی صحیح برای چگونگی مصرف، تشریح روندی که تولید آب شرب طی می کند، فرهنگ سازی عمومی برای جلوگیری از اسراف و هدرروی آب شرب از روش هایی است که می توان در مدیریت مصرف آب شرب به کار برد. تبیین اهمیت جایگاه آب در ارزش های دینی، اقتصادی و اجتماعی زندگی انسان می تواند گام کوچکی در نشان دادن مصرف صحیح نعمت خدادادی که حیات بی آن ممکن نیست، باشد. وظیفه رسانه های عمومی، علما و خطبای دینی است که در این زمینه به کمک مدیران در مدیریت بهینه مصرف آب برخیزند. در همین زمینه به نظر می رسد آنچه برای قطع مشترکان پر مصرف گفته شده تهدیدی است غیرعملی یا اگر عملی هم باشد موقت است و راه درمان موثری برای این اقدام نیست، زیرا اساسا باید از پر مصرفی و بیهوده مصرف کردن آن جلوگیری شود تا نیاز به کاربرد روش های قهری در برخورد با مصرف کنندگان وجود نداشته باشد. در بسیاری از کشورهای پیشرفته دنیا، واحدهای آموزشی مانند دیگر دوره های آموزشی برای روش مصرف صحیح آب شرب در مدارس، دانشگاه ها و مراکز عمومی طراحی شده اند و با این که چنین روشی در برخی کتب درسی در کشور ما نیز دیده می شود، اما کافی به نظر نمی رسد. آموزش استفاده بهینه از آب در مجامع عمومی مانند پارک ها، مساجد و... و نصب تابلوهای راهنمایی یا تغییر مدل شیرآلات و آموزش عمومی می تواند الگویی مناسب در این زمینه باشد.در بخش برق نیز متاسفانه در کشور ما مصرف مناسبی صورت نمی گیرد. به گفته وزیر نیرو در ایران در بخش انرژی (آب و برق) به اندازه کشور یک میلیاردی چین مصرف صورت می گیرد که با هیچ یک از آموزه های دینی، اخلاقی و حتی قانونی سازگاری ندارد و باید جدا فکری اساسی برای آن کرد. متاسفانه در این بخش نیز اعمال سلیقه ها و روش هایی به کار می رود که بعضا با اصل هدف که اصلاح ساختار مصرف است در تضاد و تناقض است. مثلاقطع برق معبری که هیچ روشنایی در آن وجود ندارد و می تواند خطرآفرین باشد کج سلیقگی و برداشت غیر واقعی از هدف و اصل موضوع است. یا این که مثلاچندی پیش در یکی از وزارتخانه ها وقتی سیستم گرمایشی آنجا قطع شده بود کارمندان در اتاق خود با استفاده از بخاری های برقی کوچک خود را گرم کردند.این مساله اصل موضوع صرفه جویی را زیر سوال برده، زیرا روش صحیح برای مصرف درست تعریف نشده است

اگر سختی ها و دشواری تولید هر متر مکعب گاز برای مردم بازگو شود هیچ شهروندی در استفاده بهینه از این حامل انرژی تردید نخواهد کردخاموش بودن چراغ های اتاق وزیر یا مدیر در طول روز امری پسندیده است به شرط آن که چراغانی مقابل ساختمان آن وزارتخانه نیز در این صرفه جویی لحاظ شود.اینها از نکاتی است که باید هم در ارائه الگو و روش مناسب برای مصرف در نظر داشت و هم به منظور صرفه جویی تعریفی درست ارائه کرد. یکی از دیگر بخش های اصلی ارائه روش مناسب برای مصرف صحیح در حوزه انرژی، بخش نفت، گاز، بنزین و گازوئیل است که سالانه میلیاردها تومان از سرمایه های این کشور به جای پرداختن به آبادانی و عمرانی اصیل و ماندگار در این بخش دود می شود و عارضه های بسیاری برای کشور ایجاد می کند. متاسفانه در این زمینه هم تاکنون نتوانسته ایم روشی صحیح برای مصرف بجز تکرار مکررات که حوزه انرژی های فسیلی نیاز به تجدید روش برای مصرف دارند، ارائه کنیم. هدف همه دولت ها این بوده که در قسمت انرژی تحولی بزرگ ایجاد کنند که هر یک با ناکامی و شکست یا موفقیتی نصفه و نیمه مواجه شده اند.دولت نهم با به کارگیری روش سهمیه بندی بنزین طی 2 سال گذشته سعی در کاهش مصرف بنزین داشت، اما در عمل چنین نتیجه ای به دلیل وجود مشکلات زیرساختی حاصل نشد. افزایش خودروهای عمومی، تاکسیرانی، اتوبوس و قطار شهری گرچه یکی از راهکارهای مناسب در صرفه جویی بنزین است، اما توزیع نامناسب آن و عدم نظارت و مدیریت صحیح این روش را با مشکلات زیادی مواجه کرده است.

به نظر نمی رسد افزایش قیمت، آزادسازی و روش هایی از این قبیل نیز بتواند اشتهای سیری ناپذیر خودروهای شخصی را در کشوری که مردم آن به دلیل نبود فرهنگ استفاده از خودرو یا عادت به استفاده از سوخت ارزان هر روز میلیون ها لیتر بنزین مصرف می کنند، پاسخگو باشد و باز هم باید شاهد نزاع و اختلاف دولت و مجلس درباره بودجه بنزین باشیم تا دولت بتواند برای تامین بنزینی که روزانه بیش از 70 میلیون لیتر در کشور دود می شود، هزینه کند. نیاز است کارشناسان و مدیران این بخش از مدیریت انرژی کشور با تدابیری عمیق تر و ارائه الگویی بهینه برای مصرف بنزین و افزایش فرهنگ عمومی کشور از هدرروی سرمایه ملی جلوگیری کنند. گاز طبیعی نیز مصرفی فزاینده در کشور دارد و مصرف این انرژی ارزان در کشور ما رو به رشد است. اگر سختی ها و دشواری های تولید هر مترمکعب گازی که به آسانی در خانه ها، ادارات و برخی صنایع می سوزانیم برای مردم تعریف و بازگو شود یقینا هیچ شهروندی در استفاده درست و بهینه از این حامل انرژی به خود تردید راه نخواهد داد. جریمه کردن، افزایش قیمت، قطع اشتراک و... روش های مقطعی و در برخی موارد ناموفق هستند، هر چند نمی توان به طور کلی این روش ها را نیز نفی کرد، اما در کنار دیگر روش ها می توان اینها را نیز به کار گرفت. نظارت صحیح بر طراحی، ساخت و مهندسی ساختمان که همان تعریف مبحث 19 به شمار می رود یکی از روش های عالی برای اصلاح الگوی مصرف انرژی در ساختمان است که اگر به طورجدی پیگیری شود بخش عمده ای از اسراف و هدرروی انرژی در ساختمان جلوگیری می کند. چند سال پیش در سفری به مالزی دیدم این کشور پرجمعیت مسلمان در جنوب شرق آسیا با به کارگیری روش اعمال مدیریت صحیح در الگوی مهندسی و ساخت و ساز ساختمان توانسته مصرف انرژی خود را به خوبی مدیریت کند. طبق نظر کارشناسان، ساخت و ساز در مناطق مختلف آب و هوایی تعاریف خاصی دارد که متاسفانه این الگو در ایران کمتر یا اصلامورد توجه قرار نمی گیرد؛ مثلااستفاده از ساختمان شیشه ای در مناطق گرم نمی تواند الگوی مناسبی برای ساختمان در این گونه مناطق باشد سقف کوتاه و بلند، نصب پنجره ها، شیشه ها و... هریک مقولاتی هستند که در مهندسی ساختمان در مناطق مختلف باید مورد توجه قرار گیرد.

با تمام این مسائل، اصلاح الگوی مصرف نیازمند فرهنگ سازی پایدار است تا همه افراد جامعه خود را ملزم به یک رفتار پایدار و منطقی که تبدیل به فرهنگ عمومی شده، بدانند و امروزه در تمام جوامع صنعتی سعی بر استفاده از این متد می شود. این روش همان است که مدیران و مسوولان کشور نیز آن را توصیه می کنند، برای مثال وزیر نفت بر اجرای الگوسازی موثر در مصرف انرژی تاکید کرده و آن را از ضرورت های اصلی امروز کشور عنوان می کند.نوذری، بر شناسایی استانداردهای مصرف سوخت در صنایع و کشاورزی تاکید دارد و می گوید: با تشکیل شورای عالی انرژی زیر نظر رئیس جمهور می توان با مطالعه این طرح جامع، راهکارهای مناسبی برای مدیریت مصرف سوخت در کشور ارائه کرد. وزیر نفت همچنین هدفمند کردن یارانه ها را بزرگ ترین تصمیم تاریخ اقتصاد در ایران می داند و می گوید: با اجرای این تصمیم شجاعانه می توان گام های جدی تری برای مصرف بهینه انرژی برداشت.با این اوصاف، بیش از تصمیم گیری قانونی، افزایش قیمت، جریمه قطع اشتراک یا برخورد قهری با اسراف کنندگان نعمات الهی، جامعه نیازمند آموزش و فرهنگ سازی است که پایه گذاری آن در کشور ما با توجه به روحیات ملی مردم ایران کاری است بسیار آسان و تجربیات در این زمینه نشان داده که می توان با آموزش از بسیاری اتفاقات ناخرسند جلوگیری کرد و نتایج خوبی به دست آورد.

   
 
آنچه بر اصلاح الگوی مصرف و دستیابی به فرهنگ بهینه مصرف در کشور دارای اهمیت می باشد این است که اصلاح الگوی مصرف نیازمند تبیین استراتژی و تعیین خط مشی است که طی آن، این اصل به یک شعار تغییر ماهیت ندهد؛ در واقع لازمه دستیابی به این مهم در کشور، خیزش و حرکتی عمیق از سوی مسئولان و همه آحاد جامعه می باشد؛ لذا می بایست همگی این اصل را یک ضرورت دانسته و فعالیت های خود را در راستای رسیدن به این اصل مهم برنامه ریزی نمایند و برای دستیابی به این امر فرهنگ ساز اقدام نمایند. آنچه که رهبر فرزانه انقلاب بر آن تاکید می ورزند این است که «همه ما به خصوص مسئولان قوای سه گانه، شخصیت های اجتماعی و آحاد مردم باید در سال جدید در مسیر تحقق این شعار مهم، حیاتی و اساسی یعنی اصلاح الگوی مصرف در همه زمینه ها، برنامه ریزی و حرکت کنیم تا با استفاده صحیح و مدبرانه از منابع کشور، مصداق برجسته ای از تبدیل احوال ملت به نیکوترین حال ها، ظهور و بروز یابد.”. بنابراین تاکید رهبر معظم انقلاب بر اصلاح الگوی مصرف نشان دهنده این موضوع به عنوان بستری مناسب برای شکوفایی و دستیابی به اقتدار ملی است. لذا پرهیز از شعارزدگی وحفظ صیانت اصل موضوع به عنوان مهمترین عامل در مسیر راصلاح الگوهای مصرفی و همچنین تبیین و تحقق آن وظیفه اصلی همه مردم و مسئولین به شمار می رود.

فرهنگ سازی

1) یکی از پیش نیازهای این مسیر برای رسیدن به نتیجه مطلوب، زمینه سازی ذهنی و فرهنگی برای اقشار مختلف جامعه است. امروز هر فردی از اعضای جامعه باید بداند که در فعالیتهای خود باید به بهینه مصرف کردن منابع مادی اقدام نماید تا کشور به اهداف تعریف شده در سند چشم انداز بیست ساله نظام برسد و شکوفایی در همه ابعاد ملی تحقق یابد. لذا بدون ایجاد فرهنگ این کار و طراحی و تامین بایسته های آن به طور قطع راه به جایی نخواهیم برد. چرا که اصلاح الگوهای مصرف در کشوریک شب و به طور ناگهانی و با صدور یک دستورالعمل و بخش نامه عملی نمی شود. لذا فرهنگ سازی پایدار بستر اصلی نهضت اصلاح الگوی مصرف می باشد.

قوی مدیریت

2) داشتن مدیریت مدبرانه و عاقلانه مصرف که مورد تاکید مقام معظم رهبری نیز می باشد یکی دیگر از ضروریات اولیه این امر به حساب می آید. مسئولان و متولیان امر با پرهیز از شعار زدگی نباید به برگزاری چند همایش، سخنرانی و چاپ مقاله و کارهایی از این قبیل خود را گرم کنند. لذا وجود مدیریت صحیح و عاقلانه در سطح کلان در جهت هدایت و تدوین و انتخاب یک استراتژی راهبری، طبق نقشه راهی که مقام معظم رهبری ترسیم نمودند، زمینه تحقق این طرح ملی و آینده ساز که حقیقتاً پیشرفت کشور و توسعه عدالت در گرو آن است از ضروریات اجتناب ناپذیر می باشد؟

طراحی ساز وکار 3) یکی دیگر ازپیش نیازهای اصلی در مسیر اصلاح الگوی مصرف، ترسیم اهداف، ابعاد و راهکارهای رسیدنبه موضوع و تعیین شاخص هایی برای سنجش و ارزیابی روند و چگونگی پیشرفت امور است. باید برای جلوگیری از مصرف گرایی و اتلاف منابع و فرصت ها و هزینه ها در تمامی حوزهها، سند و نقشه راهبردی تهیه و ابلاغ شود. یعنی با تهیه این سند، مدیران، مسئولان وفرماندهان سازمان های مختلف می توانند با اجرا و به کارگیری روش ها و شیوه هایمدون، خود را در مسیر تحقق این اصل مهم قرار دهند.جلبمشارکت مردم4) جلب مشارکتمردم و افزایش آگاهی های آنان نسبت به مصرف صحیح امکانات و منابع از دیگر راهکارهادر مسیر اصلاح الگوی مصرف می باشد. حقیقتاً اصلاح الگوی مصرف در جامعه از کارهاییانجام شدنی است که هر یک از اعضای جامعه با مشارکت و ملزم نمودن خود به درست مصرفکردن از منابع، منافع عظیمی را برای جامعه حاصل می نماید. 5) گنجاندن اصلاحدر نظام آموزشی کشور به گونه ای که هرچه سطح آموزش بالاتر رود اطلاع و شناخت بیشتریدر خصوص درک و ضرورت اصلاح الگوی مصرف در جامعه حاصل شود. 6) استفاده و بهره-گیری از برنامه های تلویزیونی و رسانه ای در راستای اصلاح الگویمصرف7) گنجاندن برنامهاصلاح الگو در برنامه توسعه کشور و مصوبه های دولت. یعنی حرکت همه دستگاه های دولتیبه طور مستمر و پایدار درجهت تحقق منویات مقام معظمرهبری8) ارائه الگویآموزشی مناسب و اصولی به مردم از طریق سازمان ها و نهادهای ذی ربط. برای مثالسازمان برق می تواند از طریق آموزش مصرف بهینه در برگه های قبوض مصرفی مشترکین بهارائه الگوهای مناسب مصرفی در جهت اصلاح مصرف اقدام نماید. 9) ارایه الگویمصرفی مناسب عملی اعم از اداری و خصوصی کلیه مسئولینکشور10) تغییر درفرهنگ مصرف کنونی و ضدارزش نشان دادن مصرف گرایی براساس ارزشها و آموزه هایدینی

11) مبارزه با تهاجم فرهنگی غرب در ایجاد فرهنگ ناپسند مصرف گرایی و تجمل پرستی با آگاه سازی و تعمیق بینش و بصیرت سیاسی و اسلامی افراد جامعه

برجسته ترین حکمت انگیزش رسولان و پیامبران ، تربیت انسان ها و رهانیدن آنان از حضیض جهل و گشودن روزنه های نورانی هدایت است. چنانچه قرآن کریم بر این حکمت تاکید می کند: و لقد من الله علی المومنین اذ بعث فهیم رسولاً من انفسهم تیلو علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه ..« و خداوند بر مؤمنان منت نهاد [= نعمت بزرگی بخشید] هنگامی که در میان آنها، پیامبری از خودشان برانگیخت‏؛ که آیات او را بر آنها بخواند، و آنها را پاک کند و کتاب و حکمت بیاموزد

در برخی احادیث منسوب به وجود گرامی نبی اعظم(ص) نیز به این حقیقت که وی برای تعلیم و تکمیل مکارم اخلاق مبعوث گردیده تصریح شده است: «انما بعثت لا تمم مکارم الاخلاق» (من برای تکمیل مکارم اخلاق برانگیخته شده ام) دین اسلام در پرتو کتابی مقدس و پیامبری فداکار ، از روش های گوناگون برای تعلیم و تربیت انسانها بهره برده است. روش ارائه الگو، یکی از روش های مورد توجه و تاکید این دین است . قرآن با بیان گوشه هایی از زندگی انسان های به کمال رسیده خواسته است نمونه های عینی در راستای پیمایش راه هدایت ارائه دهد. در قرآن کریم اسوه سازی به دو صورت:

 1) در برخی از آیات اشخاصی به عنوان اسوه و الگو معرفی شده و به پیروی از آنان فرمان داده است. چنانچه در سوره ممتحنه می خوانیم «قد کانت لکم اسوه حسنه فی ابراهیم و الذین معه اذ قالو انا براء منکم و مما تعبدون من دون الله»‌«در وجود ابراهیم و همراهان او برای شما الگویی است نیکو آنگاه که( به مشرکین) گفتند ما از آنچه غیر از خدا می پرستید، بیزاریم

2) در برخی از ایات قرآن رفتار اسوه ها و زندگی آنان بیان شده است و از این طریق هدایتهای آسمانی به طور عینی در معرض مشاهده افراد قرار داده شده است

عارف شهیر بلخ مولانا ارائه الگو و اسوه را یکی از مبانی تربیتی دین اسلام دانسته و در ضمن نقل داستانی به آن تمسک می جوید. وی حکایت راهنمایی حضرت علی (ع) در مورد زنی که فرزند خردسالش روی ناودان رفته است را به شیوه شیرین خود به نظم می کشد و از آن تربیت با استفاده از الگو را نتیجه گیری می کند:

یکی زنی آمد به پیش مرتضی                

گفت: شد بر ناودان طفلی مرا

گرش می خوانم نمی آید به دست              

ور هلم ترسم که افتد او به پست

نیست عاقل تا که دریابد چو ما                  

گر بگویم کز خطر سوی من آ

هم اشارت را نمی داند به دست              

ور بداند نشنود این هم بد است

از برای حق شمایید ای مهان                  

دستگیر این جهان و آن جهان

زود درمان کن که می لرزد دلم             

که بدرد از میوه ی دل بسملم

گفت طفلی را برآور هم به بام                

تا ببیند جنس خود را آن غلام

سوی جنس آید سبک زآن ناودان          

جنس بر جنس است عاشق جاودان

زن چنان کرد و چو دید آن طفل او          

جنس خود خوش بدو آورد او

سوی بام آمد ز متن ناودان                   

جاذب هر جنس را همجنس دان

مولوی در این حکایت، چاره ی مشکل و راه نجات بچه را از مهلکه ، راهنمایی حضرت علی(ع) می داند. وی معتقد است ، کودک با دیدن الگو و هم جنس خود، رفتارش را با او همانند سازی کرده و از ناودان به بام برگشته است. سعدی شیرازی در متابعت و الگوبرداری از اولیاء بویژه نبی اعظم(ص) تاکید نموده و آن را تنها راه صعود به کمال و کسب درجات و مقامات والای انسانی و ملکوتی می داند:

در این بحر جز مدد داعی نرفت                   

گم آن شد که دنبال راعی نرفت

کسانی کزین راه برگشته اند                      

برفتند و بسیار سرگشته اند

خلاف پیمبر(ص) کسی ره گزید                     

که هرگز به منزل نخواهد رسید

محال است سعدی که راه صفا  
               

توان رفت جز پی مصطفی(ص) امروزه نیز روش الگویی ، یکی از متدهای عمده و مورد توجه در علم تربیتی ، روانشناسی و اجتماعی است. «یکی از روش های تربیتی ، روش الگویی است که از آن با عناوین الگوسازی ، اسوه سازی ، ارائه اسوه ها ، قروه ها ، اسوه پذیری و الگو گیری یاد می شود. این روش از شیوه های عینی و کاربردی تعلیم و تربیت  است و بر جان و دل متربی می نشیند ارائه ی الگوی و عینی، منشأ تاثیر و برانگیختگی روانی در سطح بالا است. تاثیر عمیق و جدی الگو مبتنی بر روحیه تقلید و همسان سازی در آدمی است. و در روان شناسی بر آن تاکید شده است

نقش و کارکرد الگوها گاهی عینی و مستقیم است و گاهی تاریخی و غیر مستقیم. نقش فعالیت ها و منش تربیتی چهره های مورد احترام و اعتبار ، از نوع الگوهای غیر مستقیم است. چنانکه مشاهده الگوی عینی نقشی تهییجی دارد ، وقوف بر الگوهای معتبر تاریخی هم این نقش را ایفا می کند. بنابراین اسوه سازی و الگو گیری بحث بس ارزشمندی است که هم مورد توجه متون مقدس دینی ما بوده و هم از سوی دانشمندان علوم تربیتی مورد تاکید است.

الگو چیست؟

با در نظر داشت این واقعیت که واژه ی «الگو» در محاورات فارسی و «اسوه» در متون دینی ما به کار برده می شود ، نگاهی اجمالی به معنا و مفهوم این دو واژه ضروری می نماید.

الف: (الگو) الگو مفهوم گسترده و وسیعی دارد که هم در علوم تربیتی و هم در علوم اجتماعی و نیز در روان شناسی کاربرد فراوان دارد. «الگو» ( pattern ) معنای مدل ، گونه و هنجار از آن بر می آید و هیچ کدام معنای کامل آن را نمی دهد. الگو چیزی است شکل گرفته در یک گروه اجتماعی ، به این منظور که بعنوان مدل یا راهنمای عمل در رفتارهای اجتماعی به کار آید. الگوها آن شیوه های زندگی هستند که از صوری فرهنگی منشاء می گیرند. افراد به هنگام عمل به طور طبیعی با این الگوها سرکار دارند و اعمال شان با آنها تطابق می یابد علی اکبر دهخدا الگو را چنین معنا کرده است: «الگو؛ روبر ، مدل ، سرمشق ، مقتدی ، اسوه ، قدوه ، مثال ، نمونه ب: (اسوه) هر چند واژه اسوه در اصل معنای مصدری دارد؛ اما کاربرد کنونی آن بیشتر به عنوان اسمی یا وصفی است نه مصدری. البته لغت نامه هایی هم چون لسان العرب بر معنای وصفی آن هم صحه گذاشته است. راغب در مفرداتش در معنای «اسوه» می نویسد: «أسا ، الأسوه و لاسوه همانند قُدوه و قِدوه حالتی است که انسان از غیرش متابعت می کند. این متابعت می تواند نیکو باشد یا زشت ، مفید باشد یا مضر نکته ای قابل ذکر در این خصوص این است که واژگان «الگو» و« اسوه» هر چند استعمال فراوان در متون کتبی و محاورات روز مره دارند؛ ولی تنها واژگان نیستند و در این خصوص واژگانی همچون مدل ، سر مشق ، مثال ، قهرمان ، قدوه ، مراد ، پیر طریقت ، شیخ و پیر میخانه نیز کاربرد فراوان دارند که بعضاً در زبان های خاص و حلقات ویژه بکار می روند.

به هرحال وجه مشترک همه ی واژگان از این دست ، همان رهنمون بودن و خط دهی انسان ها در راستای حرکت به سمت و سوی مشخص است. از جانب دیگر وجود مترادف و معادل این واژگان در سایر زبان ها و فرهنگ ها حکایت از آن دارد که انسانها طبیعتاً تقلیدگر بوده و در شکل دهی رفتار و سلوک شان ، شخص یا اشخاصی را مقتدی ، الگو و اسوه قرار داده و مدل رفتاری آنان را سرمشق خویش ساخته اند. چنانچه امروزه هم الگو سازی در زمینه های گوناگون مطمح نظر آنانی است که در صدد معرفی و بعضاً تحمیل فرهنگ و باورشان بر سایر ملل هستند. دین اسلام که منطبق با سرشت آدمی سازگار و احکام و آموزه هایش در جهت به کمال رساندن فطرت انسان زیور صدور یافته اند ، به این نیاز فطری آدمی توجه کافی مبذول داشته است. قران نمونه های زیادی را به عنوان الگو و اسوه برای انسانها معرفی و بر پیروی از آنان ترغیب کرده است. بی شک کامل ترین اسوه و برترین الگویی که می توان تصور کرد وجود نازنین پیامبر اعظم محمد مصطفی(ص) است که خداوند بر بندگان منت نهاده و او را به عنوان الگو و سرمشق برای عمل معرفی نموده و فرمود: «لقد کان لکم فی رسول الله اسوه حسنه لمن کان یرجو الله و الیوم الاخر و ذکر الله کثیرا امام علی(ع) در نهج البلاغه نیز از پیامبر به عنوان اسوه بی نیاز کننده و کافی یاد کرده می فرماید: «لقد کان فی رسول الله کاف لک فی الاسوه» و نیز در همین خطبه می گوید« فان فیه اسوه لمن لمن تاسی»

پیروی از این الگوی کامل انسانیت و اهل بیت او برای آحاد بشر بویژه ملل مسلمان به همان میزان که ضروری و لازم است ، متاسفانه در پشت ابرهای غفلت و سایه های اغماض پوشیده مانده است. در نتیجه میان رفتار ما مسلمانان و پیشوایان ما اثری از همانندی و تشابه به چشم نمی خورد و در واقع همان نگرانی های پیامبر تحقق یافته است؛چه اینکه از اسلام اسمی و از قرآن رسمی بیش در روش و منش رفتاری جوامع اسلامی به دید نمی آید. شاید این غفلت و اغماض از سیره عملی پیامبر(ص) و اهلبیت او بر اثر این توهم باشد که میان ما و او قرن ها فاصله زمانی افتاده است و دیگر بروز رفتار و منشی مانند او نه مقدور است و نه معقول. هر چند در بدو امر گفتن این جمله و نظایر آن هر مسلمانی را برآشفته خواهد ساخت ؛ اما اگر اندکی به خود رجوع کرده و اعمال و رفتارمان را با زره بین نقد به نظاره بنشینیم ، در خواهیم یافت که این ادعا و توهم  نه تنها غلط نیست؛ که حقیقتی تلخ و ناگوار است. مضاف بر این اگر متدلوژی الگو گیری و معرفی الگوها را به دقت بنگریم، به گویندگان این قبیل جملات کاملاً حق خواهیم داد. نه تنها آنان را تخطئه نخواهیم کرد ،که چه بسا با ایشان هم نوا شویم. به راستی آیا پیامبری که به ما شناسانده اند و به دیگران معرفی می کنیم، قابلیت الگو بودن را داراست؟ آیا امکان الگو برداری از زندگان معصومین آن سان که تا حال به ما نموده اند ، وجود دارد؟ اینجا است که بحث آسیب شناسی الگوگیری از سیره پیامبر(ص) و معصومین به عنوان یک ضرورت انکار ناپذیر در مقابل دیدگان ما خودنمایی می کند. در این نوشتار که بنای ما بر اختصار است ، آفت ها و آسیب های موجود در راستای الگو پذیری از معصومین(ع) را به بررسی می نشینیم. و مسائلی که می توانند الگو گیری از پیامبر(ص) و معصومین(ع) را با چالش جدی مواجه سازند را  در قالب موارد زیر دسته بندی می کنیم:

الف» پیچاندن پیشوایان در هاله ی قداست ؛

 بی شک وجود معصومین(ع) بویژه نبی اعظم(ص) مملو از قداست بوده و وجودات پاک و به نهایت مقدس اند؛ ولی از این  رهگذر که برخاسته از متن اجتماع بوده و در زندگی ظاهری هموزن و همرنگ توده مردم اند ، باید به جنبه های حیات عرفی و انسانی آنان به عنوان پیشوایان نگریست تا قابلیت الگو برداری و گذاشتن پای در جای پای آنان به خوبی درک و فهم گردد. قرآن در موارد متعدد به این ویژگی پیامبران اشاره فرموده و برانگیختن از سنخ  و جنس هر امت را یک امتیاز بارز معرفی می نماید. در قرآن  می خوانیم:« هو الذی بعث فی الامیین رسولا منهم»  در این آیه خداوند متعال مبعوث ساختن پیامبر امی را در میان قومی که نه خواندن می دانند و نه نوشتن مورد تاکید قرار می دهد. و در مورد دیگر تاکید مضاعفی را در این زمینه مشاهده می کنیم. آنجا که مشرکین از پیامبر طلب معجزات گوناگون می کند و خداوند به پیامبر چنین دستور می دهد؛ «قل سبحان ربی هل کنت الا بشراً رسولا». با تکیه بر ویژگی های انسانی پیامبران و معصومین است که انسان رهرو و پیروی می تواند  با تقویت روحیه ی همانند انگاری و احساس شباهت با پیشرو ، امکان دستیابی به کمالات او را بررسی کرده و در این راستا گام بردارد. به هر میزان که در معرفی و شناساندن پیشوایان به جنبه های مافوق بشری و ملکوتی آنان تاکید ورزیم ، به همان میزان امکان پیروی و الگو برداری از سیره و سلوک آنان را بر مبتدیان مسیر دیانت و کمال دست نیافتنی تر و راه ایشان را  برای نیل به کمالات پیشوا و مقتدای ایشان صعب العبورتر کرده ایم. چه اینکه با تاکید بیش از حد بر جنبه های قدسی ، وجود شباهت و همانند انگاری را در فکر و ذهن پیروان از میان برده ایم. بنابراین تاکید مضاعف بر جنبه های ملکوتی و قدسی و در نتیجه پیچاندن معصومین در هاله ای از قداست و ملکوت ، می تواند به عنوان یک آسیب و مانع جدی در راستای الگو پذیری انسان های امروزین قلمداد گردد

ب» معجزات و کرامات؛

در اینکه اولیاء خدا بویژه پیامبر اعظم(ص) می توانند در پرتو قرب و اذن الهی و در برخی قوانین طبیعت دست برده و اعمال خارق العاده و محیر العقولی از خود بروز دهند ، شکی نیست و شواهد متعدد دینی و تاریخی از آن حکایت داشته و آن را از نشانه های الهی و دلایل اثبات نبوت انبیاء معرفی می نمایند. و نیز تاثیر معجزات بر عمق اعتقادات و میل قلبی بر پذیرش اصل باور دینی، حقیقتی است که غبار شک و تردید را بر نمی تابد. بسیار بوده اند پیامبرانی که پس از مجاب ساختن منکرین دعوت الهی با ادله ی محکم عقلی و منطقی ، سرانجام با این سخن از جانب آنان مواجه شده اند: «ما انت الا بشرٌ مثلنا ، فات بآیهٍ ان کنت من الصادقین» (تو یک بشر مانند بیش نیستی ، اگر راست می گویی نشانه ای عرضه کن.) این حقیقت به حدی جدی و روشن است که برخی از دانشمندان مسلمان طلب معجزه از پیامبران توسط مخاطبین شان را یک امر فطری و جبلی انسانها قلم داد کرده اند بنابراین اهمیت معجزه در مباحث کلامی و اعتقادی بسی روشن و غیر قابل انکار است ، اما تمسک به آن در مباحث تربیتی بویژه از رهگذر امکان الگوسازی اگر با دید صحیح و ملاحظات دقیق صورت نگیرد ، می تواند یک آسیب جدی تلقی گردد. چه اینکه نقل معجزات صرف و تاکید بر قدرت مافوق بشری پیشوایان، این گمانه را تقویت می کند که آنان انسانهای دیگری هستند و با ما تفاوت های اساسی دارند. بناءً تشابه عملی میان ما و آنان نشاید و نباید به خود زحمت دهیم تا پای جای پای آنان گذاریم.

کار پاکان را قیاس از خود مگیر          گرچه باشد در نبشتن شیر شیر

این در حالی است که قران و روایات متعدد اسلامی بر پیروی و امکان الگوگیری از پیامبر(ص) و دیگر معصومان تاکید می ورزد. در نتیجه باید به این حقیقت تن دردهیم که امروزه تاکید صرف بر معجزات پیشوایان و معرفی آنان به عنوان ابر قدرتان فوق بشری ، نمی تواند فواید تربیتی و جهت دهی به اعمال و سلوک اجتماعی جوامع انسانی داشته باشد. از این رو بر پژوهندگان راه دیانت و مبلغین رسالت است  که آسیب های این بخش را بخوبی دریابند و حوزه ی تبلیغ و تربیت را از آن ها پاک و پیراسته دارند.

ج» نقل حکمی سیره؛

رفتار و سلوک عملی پیامبر و معصومین یکی از گونه های سنت است و از منابع استنباط احکام شرعی برای فقیهان به حساب می آید. این امر آنجا تبدیل به آسیب در عرصه ی الگو پذیری می شود که ما جایگاه واقعی آن را درنیافته در مباحث تربیتی و اخلاقی که جای تبیین ثمرات و اثرات رفتارها جهت تشویق و ترغیب متربیان در راستای تشابه عملی به اسطوره ها است ، بر مسند فتوی تکیه زنیم و فتوی فقهی صادر کنیم. به نظر نگارنده در بحث سیره اگر به تبیین نکات آموزنده و اثرات اجتماعی و اخلاقی آن پرداخته شود و فواید بکارگیری روش ها و اصول زندگی معصومین به درستی آشکار گردد ، احتمال پذیرش آن از سوی الگو پذیران به مراتب بیشتر از آن است که با صدور حکم وجوب ، حرمت ، کراهت و ... مخاطب را وادار به تبعیت از آن کنیم. اگر در مباحث تربیتی ژست حاکمانه گرفته شود و به جای  ترغیب و تشویق،  حکم صادر گردد ، طبیعت حکم گریزی مخاطب ، وی را به موضع گیری در برابر حکم وادار نموده و اثرات اخلاقی را در نظر وی کم رنگ می سازد؛ چون «بل یرید الانسان یفجرامامه» این آسیب آنجا حاد تر می گردد که رفتار و سلوک پیامبر(ص) وارد کشمکشها و تنازعات فردی ، جناحی و .. شود و از آن به عنوان چماق تکفیر و تفسیق طرف مقابل بهره برداری شود. در این وضعیت ضد تربیتی ، طرف مقابل در مقام دفاع برآمده تمام تلاش خود را در جهت انکار یا حداقل توجیه آن بکار خواهد برد. در پایان آنچه برای جامعه ی دینی باقی می ماند ، جز حیرت و سرگردانی چیزی بیش نخواهد بود.

د» اسطوره انگاری؛

یکی دیگر از آسیب های الگو گیری از پیامبر(ص) و اولیای خدا جنبه ی اسطوره ای دادن به انهاست. جامعه شناسان «اسطوره» را تمایلات عمیق یک جامعه دانسته و آن را عامل بوجود آمدن تمدن واحد در روند توسعه بین توده ها می دانند. اسطوره هر چند مادی نیست ، اما از چنان ظهوری برخوردار است که می تواند به نحوی درک شود و در جامعه ایجاد شور و انگیزه نماید

هر چند اسطوره ها در حد خود موجب قوام جوامع انسانی بوده و همبستگی را میان اعضای آن تقویت می نما ید ؛‌ اما اگر این زاویه روزنه ی تابش نور هدایت پیشوایان قرار گیرد تبدیل به یک آسیب دینی می گردد. جامعه شناسان عقیده دارند مفاهیم انتزاعی و توهمات گروه های اجتماعی رولی بس مهم در شکل گیری وبسط دامنه های اسطوره ها  دارند. از همین رهگذر گاه آن چنان ظهور و بروز دارد که بر تمام الگوهای رفتاری جامعه اثر عمیق می گذارد و گاهی نیز اثری از آن در جامعه به چشم نمی آید. میدان خیال پردازی و قصه سرایی در پیرامون اسطوره گسترده است. آن اسطوره ای قابل احترام تر است که دارای سرگذشت های غیر واقعی تر با شد. گاه آنقدر خیالات جولان دارند که از حقیقت جز سوسویی در یک شب سرد زمستانی باقی نمی ماند. بنابراین در مباحث تربیتی- دینی اسطوره انگاری سرچشمه ی تحریف ها  و راه یابی خرافات و بدعت در دین، اعتقادات و اخلاق مردم خواهد بود که متاسفانه نمونه های زیادی در متون دینی ما رخنه کرده است. شهید مطهری به مواردی متعدد از این گونه تحریف ها در زندگی پیشوایان بویژه در حادثه کربلا تصریح می کند: «علی(ع) در جنگ خیبر با مرحب روبرو شد. به جبر ئیل وحی شد تا فوراً به زمین برود. خدا از غضب فراوان علی نگران شد. خدا بیم آن داشت که شمشیر علی از فرق مرحب و اسب او گذر کند و در زیر زمین به گاو ماهی آسیب برساند. علی بسیار سریع شمشیر بر فرق مرحب زد. شمشیر آن قدر سریع از مرحب گذشت که مرحب فکر کرد اتفاقی نیافتاده است. رو به علی گفت: تمام زورت همین بود. علی گفت: کافی است تکان بخوری. وقتی مرحب تکان خورد. نیمه های بدن او و اسبش به دو طرف افتادند. این نیمه ها آن قدر مساوی بودند که حتی مثقال هم تفاوت نداشتند. جبرئیل چهل روز نتوانست به عرش پرواز کند. خدا از او سبب تاخیر می پرسد و او می گوید از ضربت علی بالهایم آسیب دیدند. من در طول چهل روز مشغول پانسمان آنها بودم. در مورد شجاعت حضرت ابوالفضل در جنگ صفین داستانهایی درست کرده اند بسی عجیب و خارق العاده. در حالی که اصل وجود ایشان در صفین مورد تردید است. گفته اند حضرت ابوالفضل هشتاد نفر از شامیان را یکی یکی به هوا پرتاب کرد و هشتادمی را که پرتاب کرد اولی هنوز بر زمین برنگشته بود. همین که آنها به زمین می رسیدند، حضرت ابوالفضل با شمشیر دو نیمشان می کرد. البته داستانهای غیر واقعی و مزخرفی از این قبیل که هیچ گونه توجیه عقلی و منطقی نمی توان برای آن ها جستجو کرد، در بسیاری از متون دینی پالایش نشده ی شیعه وسنی وجود دارند و به وسیله ی برخی مبلغین کم سواد ترویج می شوند . شهید مطهری اینگونه قصه پردازی ها را نشأت گرفته از میل انسانها به اسطوره پرستی دانسته و آن را یکی از عوامل تحریف وقایع و چهره های شاخص تاریخی و دینی معرفی می نماید.

راهیابی اسطوره در سیره ی عملی و رفتاری پیشوایان از آنجا که قبض و بسط آن با خیال پردازیها و داستان سازی ها ارتباط مستقیم دارد، چهره ی غیر واقعی از آنان بروز می دهد. در این حالت چهره های تابناک آنان در لفافه های چندین لایه اوهام پیچیده شده  در نتیجه پندگیری و الگوسازی از رفتار و سلوک واقعی آنان را ناممکن می سازد.

هـ» عدم هماهنگی مفسرین سیره با پیشوایان؛

بیاییم جرئت کنیم و بی تعارف بگوئیم در اکثریت قریب به اتفاق موارد کسانی به تفسیر و تبیین سیره ی  پیامبر(ص) و معصومین(ع) می پردازند که خود کوچکترین شباهت از نگاه رفتار و سلوک با پیامبر ندارند. مثل اینان مثل کسانی است که می گویند «من آنم که رستم بود پهلوان». این آسیب ها و ده ها آسیب دیگر که متاسفانه مورد بازشناسی قرار نگرفته اند فاصله های شگرف میان ما و پیشوایان ما ایجاد نموده اند. امید است این واقعیت ناگوار، از سوی محققین و دانش پژوهان جدی گرفته شود

-

در این نوشتار به اختصار به دلایل اصلی عدم بهینگی و ضعیت مصرف بنزین در کشور پرداخته و راهکارهای اصلاح آن را تجزیه و تحلیل می کنیم. وضعیت مصرف بنزین در سالهای اخیر: بنا بر گزارش موسسه «مارکت اوراکل» ایران از نظر ارائه بنزین ارزان سومین کشور و از نظر میزان یارانه پرداختی به این کالا نخستین کشور در میان کشورهای جهان است و بیش از 36درصد کل مصرف بنزین خاورمیانه در سال 2007در ایران مصرف ‌گردیده است. متوسط مصرف سوخت خودروهای بنزینی در کشورمان حدود 11 لیتر در روز است در حالی که متوسط مصرف سوخت در کشورهای دیگر نظیر آلمان و ژاپن 5/2در انگلیس 5/3در فرانسه 9/1در کانادا 5/6 و در کشور آمریکا 3/7 لیتر در روز است.هر 10سال یک بار میزان مصرف سوخت در ایران 2  برابر می‌شود اما این نرخ رشد در مقیاس جهانی یک تا 2 درصد بیشتر نیست و میزان سوخت مصرفی جهان در حدود هر 50 سال یک بار 2 برابر می‌شود. یعنی ایران در مقایسه با میانگین جهانی 4تا 5برابر بیشتر سوخت مصرف می‌کند. هم‌اکنون 9 درصد سوخت جهان در ایران و توسط تنها یک درصد جمعیت جهان مصرف می‌شود. و در سالهای گذشته بیش از 38درصد از بودجه سالانه دولت ایران به یارانه بنزین اختصاص می‌یافت در حالی که در صورت مصرف استاندارد، ایران می‌تواند یکی از صادر کنندگان بنزین باشد اما نکته شگفت انگیز این است که نسبت خودرو به فرد در ایران بسیار حدود می باشد.هم اکنون در آمریکا تقریبا به ازای هر نفر یک خودرو و در اروپا تقریبا به ازای هر دو نفر یک خودرو وجود دارد که این آمار برای شش تا هفت سال پیش در ایران، یک خودرو به ازای هر 17 نفر بود که امروزه به حدود یک خودرو برای هر 12 تا 13 نفر رسیده است. اما به دلیل تراکم بالای خودروها در بعضی نقاط مانند کلان شهرها، تعداد خودروها زیاد جلوه پیدا کرده است. البته نمی توانیم به این دلیل که ظرفیت و زیرساخت های لازم در بخش حمل ونقل از قبیل راه سازی و جاده سازی انجام نشده است. ایران از نظر ارائه بنزین ارزان سومین کشور و از نظر میزان یارانه پرداختی به این کالا نخستین کشور در میان کشورهای جهان است یک مطالعه جالب درباره مقایسه آمار مصرف بنزین در ایران در سال 1355 با کشورهای ترکیه و فرانسه نشان می دهد که در آن زمان مصرف بنزین در کشور ما و ترکیه تقریبا برابر و حدود 7میلیون لیتر در روز بوده است. در فرانسه نیز مصرف بنزین 6 برابر ایران بوده است; اما آمارها نشان می دهد پس از 30 سال از آن زمان که مصرف بنزین در فرانسه در سال 1385، معادل نصف مصرف این فرآورده در ایران است. اگرچه پس از اجرای برنامه سهمیه بندی بنزین میزان مصرف انرژی در ایران کاهش داشته ولی ایران همچنان بالاترین نرخ مصرف بنزین در خاورمیانه را در اختیار دارد .

حال به بررسی دلایل این مساله می پردازیم:

1-بالا بودن مصرف بنزین  ناشی از مصرف بالای سوخت در خودروهای داخلی:

به نظر می رسد سیاستهای حمایتی دولتهای مختلف از صنعت خودروی کشور، یکی از دلایل اصلی این عدم مصرف صحیح باشد.دولت از دهه هفتاد در راستای خودکفایی کشور در تولید خودرو ،سیاستهای حمایتی مانند ممنوعیت واردات خودرو و یا وضع نرخ  گمرکی حدود 100 درصد بر خودروهای وارداتی را پیگیری کرد.این سیاستها باعث شد بازار داخلی در اختیار دو خورو ساز اصلی وطنی و چند خودروساز کوچک فرعی قرار گیرد و نوعی انحصار در این بازار به و جود آید.

با وجود تلاش این خودرو سازها همواره تقاضا بر عرضه خودرو ، پیشی داشته و به علت پایین بودن میزان تولید خودرو، امکان بالا بردن کیفیت محصولات تولیدی وجود نداشت و  این خودرو سازان در فضای انحصار به آسودگی تولید می کردند.  در کنار این امر  اگر امکان واردات خودرو نیز وجود نداشته باشد، قیمت خودروهای داخلی در مقایسه با مشابه خارجی افزایش می یابد. از سوی دیگر این امر بی انگیزگی تولیدکنندگان داخلی را جهت بالا بردن بهره وری در فرآیند تولید به دلیل نبود رقبای قابل اعتنا در پی داشت.یکی از این موارد بقا و اصرار تولید کنندگان بر تولید پیکان با تکنولوژی دهه 60 میلادی،پراید و پژو با تکنولوژی ده 80 میلادی بود! تکنولوژی هایی که نسبت به استاندارد جهانی بسیار پر مصرف تر می باشد. سازمان بهینه سازی مصرف سوخت جهت نصب بر چسب میزان مصرف انرژی محصولات تولید داخل را مورد آزمایش قرار داد که نتایج نگران کننده ای داشت:

درجه A نشانگر بیشترین بهره وری و درجه  G , F نشانگر بیشترین اسراف و بازده است در رتبه‌بندی صورت گرفته از سو شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت از هفت رتبه‌بندی A تا G مصرف سوخت خودروهای تولید داخل، هیچ خودرویی نتوانست در گروه نخست ( A ) قرار گیرد. تنها از گروه خودروسازان راین، دو خودروی هیوندا آوانته و هیواندا سوناتا 2400 به ترتیب با مصرف سوخت در چرخه ترکیبی 7.4 و 8.1 لیتر در 100 کیلومتر در رتبه B قرار گرفتند. در گروه C نیز تنها مگان 2000 اتومات پارس خودرو با مصرف سوخت در چرخه ترکیبی 7.9 لیتر در 100 کیلومتر جای گرفت.

در گروه‌بندی مصرف سوخت خودرو که از A تا G صورت گرفته، مصرف سوخت شش خودرو داخلی خارج از محدوده استاندارد(یعنی G ) اعلام شده که از گروه ایران خودرو پژو آردی با مصرف سوخت در چرخه ترکیبی 9.5 لیتر ، وانت پیکان و وانت پیکان با موتور OHV به ترتیب با مصارف 10.7 و 10.3 لیتر در چرخه ترکیبی؛ از گروه زامیاد وانت نیسان Z24 انژکتوری با مصرف سوخت 15.3 لیتر و وانت نیسان Z24F انژکتوری با مصرف سوخت در چرخه ترکیبی 17.1 لیتر؛ از گروه بهمن پاجرو با مصرف سوخت در چرخه ترکیبی 13.2 لیتر، مزدای دو کابین انژکتوری و مزدای تک کابین انژکتوری با مصارف سوخت در چرخه ترکیبی 11.1 و 10.7 لیتر و از گروه تولیدی مرتب موسوی شش سیلندر با مصرف سوخت در چرخه ترکیبی 16.2 لیتر شش خودروی یاد شده هستند. همچنین تندر نود 1600 گروه ایران خودرو با مصرف سوخت در چرخه ترکیبی 7.4 لیتر و تندر نود 1600 گروه پارس خودرو با مصرف سوخت در چرخه ترکیبی6.9 لیتر در 100کیلومتر در گروه D قرار گرفتند. پراید گروه سایپا نیز در مدل‌های مختلف در گروه‌های F و D قرار گرفتند. اتومبیل 405 و سمند نیز  در رتبه G قرار گرفتند که جای بسی شگفتی است.حال به این موضوع این نکته را بیافزایید که اتومبیلهای فرسوده پیکان و مدلهای کاربراتوری پژو و سمند که در حال جولان در خیابانها هستند چه میزان از همین مصرف صفر کیلومترها جلوتر رفته اند و چه حجمی مصرف می کنند.

 2-استفاده بیش از حد از خودروها به ویژه خودروهای شخصی:

نکته دیگر که به اندازه مورد اول حائز اهمیت است کمبود امکانات حمل و نقل عمومی شهری و بین شهری است که باعث افزایش علاقه ما ایرانیان برای استفاده از این خودروهای پرمصرف می شود!

در کشورهای پیشرفته ،افراد ترجیح می دهند فقط در کارهای ضروری از خودرو شخصی استفاده کنند و در بقیه موارد از سیستم حمل ونقل عمومی بهره می برند .البته در این کشورها سیستم حمل و نقل بین شهری مانند قطارهای سریع السیر برقی و سیستم حمل و نقل درون شهری کامل و راحت مثل مترو  وجود دارد.در این کشورها به دلیل وجود سیستم حمل ونقل عمومی کارا، استفاده از خودروهای شخصی توسط افراد کاهش چشمگیری پیدا کرده است. اما متاسفانه در ایران به دلیل توسعه نیافتگی حمل ونقل عمومی، استفاده از خودروهای شخصی درصد بالایی را به خود اختصاص داده است. سیستم ریلی ما شمول کامل نداشته و تکنولوژی آن مربوط به 50 سال پیش است .هم چنین در شهرهای بزرگ خطوط متزو توسعه نیافته و خطوط اتوبوس و تاکسی با اضافه بار روبرو هستند. اما به گفته نایب رییس فراکسیون مدیریت شهری مجلس شورای اسلامی سهم بودجه حمل و نقل عمومی نسبت به بودجه عمرانی کل کشور کمتر از 4 درصد است  که اصلا امیدوار کننده نیست.

نتیجه گیری:

اصلاح الگوی مصرف در حوزه بنزین صرفا با اقدامات ضربتی و پرهیزی مانند کم کردن سهمیه بنزین خودروها امکان پذیر نبوده بلکه نیاز مند رویکرد جدید دولت در سیاستهای بخش حمل و نقل و صنایع است.اگرچه قیمت پایین بنزین از دلایل زیاد مصرف کردن بنزین است اما  تنها دلیل و دلیل اصلی آن نیست .دولت می تواند با گسترش سیستم حمل و نقل عمومی و به موازات آن فرهنگ سازی، باعث کاهش استفاده مردم از خودروهای شخصی شود و در نتیجه از ایجاد تراکم خودروها و ترافیک جلوگیری کند. البته دولت نمی تواند از مردم بخواهد که از سیستم حمل ونقل عمومی استفاده کنند و در عین حال نیز زیرساخت های آن را به وجود نیاورد. ضمن این که در سیاستهای خود در بخش خودرو نیز باید تجدید نظر کند. تجربه نشان داده است که کارهای مقطعی و کوتاه مدت و در اصطلاح بدون پشتوانه فکری و اقتصادی مانند افزایش قیمت بنزین یا کاهش سهمیه بندی نمی تواند به تنهایی راهکار مناسبی برای اصلاح الگوی مصرف انرژی به حساب آید و تنها راه ممکن ،تولید و یا ورود خودروهای با تکنولوژی بالا و کم مصرف و افزایش و گسترش شبکه های حمل و نقل عمومی در کشور است

شناخت منابع و نقش آن در مهار بحران مالی  و اصلاح الگوی مصرف از نظر TRIZ

    " نحوه شناخت منابع از نظر نوآوری نظام یافته TRIZ و استفاده موثر از آنها برای اصلاح الگوی مصرف و حل مشکلات پیچیده نظیر بحران مالی در جهان "

از نظر TRIZ همیشه منابع ناشناخته ی زیادی دردرون سیستم و یا سازمان ما وهمینطور اطراف آن وجود دارد که معمولا از آن غافلیم .

بطور مثال قرنها بشر نظاره گر خورشید بوده ولی هیچوقت این فکر را نمی کرد که از خورشید هم می توان بعنوان یک منبع انرژی برای تولید الکتریسته استفاده کرد.

بسیاری از منابع ما اینطوری هستند و TRIZ به همه ی منابع توجه ویژه ای دارد ، حتی آن چیزهایی که به طور سنتی به آنها منابع منفی یا ضایعات می گوئیم. 

 یکی از اصول چهل گانه و خلاقانه  TRIZ یعنی اصل 22- اصل " تبدیل  ضرر به سود " است یا به اصطلاح خودمان تبدیل غوره به حلوا یعنی تبدیل منابع منفی به منابع مثبت .

لذا در  TRIZ ما هیچ نوع منبع منفی نداریم و همه ی منابع از نظر TRIZ مثبت هستند و منفی بودن آنها فقط دلیلی بر عدم شناخت و جهل ما از آنهاست.

در گذشته سازمانها از شکایات مشتریانشان گله مند بودند و بدنبال یک راه حلی می گشتند یک جوری با آنها بعنوان مزاحمت مقابله کنند اما امروزه نه تنها با این نوع شکایات برخورد نمی کنند بلکه از آنها بعنوان یک منبع اطلاعاتی موثر استفاده می کنند و به مشتریانی که انتقاد سازنده و موثری داشته باشند جایزه هم می دهند تا بتوانند در بازارهای رقابت جهانی محصول و یا خدمات خودشان را بهبود بدهند و اشکالات آن را برطرف کنند. پس مشاهده می کنیم که چگونه از یک ضرر می توان سود کرد.

از نظر TRIZ منابع به دو دسته کلی تقسیم می شوند :

1 : منابع فیزیکی : نظیر مواد ، انرژی و اثرات محیط ، اطلاعات، زمان و فضا و عملکرد سیستم ها .

2: منابع انسانی : نظیر مهارتها ، دانش ، تجربیات ، رفتار ، احساسات و ادراکات  

این بحث را اگر بخواهیم با بحث مهار بحران اقتصادی که در جهان اخیراً بوجود آمده مرتبط کنیم راه حل TRIZ استفاده از حداکثر و موثر از منابع است که باید پیرامون این موضوع در جستجوی منابع خودمان باشیم و بتوانیم در حفظ و بهره برداری موثر از آنها تلاش کنیم

باید ببینیم چه منابعی از نظر اقتصادی و منابع مالی در کشور ما مهم هستند ، که کمتر به آنها توجه داشته ایم و اکنون برای نجات از بحران می توانیم از آنها استفاده کنیم

1: صادرات غیر نفتی – به عنوان یک منبع بسیار موثر برای جبران کاهش صادرات نفتی و حفظ سرمایه های نفتی و همچنین ارز آوری مهم هستند .

2: حفظ سپرده های ارزی و گسترش آنهاست – که نیازمند سیاست گذاری و توجه بیشتری می باشد که از جمله راه کارهای آن اعطای سود بانکی بیشتر به سپرده های بانکی است .

3: مواظبت از منابع ارزی – که یکی از راه کارهای موثر آن جلوگیری از واردات کالاهای غیر ضروری و لوکس است

4: حفظ منابع ملی و ذخایر کشور در شرایط بحران

5: برقراری توازن بین دخل و خرج خزانه کشور  توسط دولت.

6: جذب سرمایه های خارجی در شرایط بحران که ما می توانیم از این فرصت استفاده مناسبی ببریم

7: جذب توریست بعنوان یک منبع درآمدی بطور موثرتر پیگیری شود

8: یکی از منابعی که بعنوان منابع اشتغال است – حفظ منابع ایرانیان در خارج کشور است که اقداماتی انجام دهیم که ایرانیان عزیز در خارج از کشور از این بحران کمترین آسیب را ببینند

بطور کلی استفاده موثر از کلیه منابع ملموس و غیر ملموس و شناسایی این منابع بطور جامع و کامل توسط متخصصین و صاحب نظران ما یک راه کار خلاقانه برای عبور و گذر از بحران اقتصادی می باشد و انشااله با سیاستگذاری های خردمندانه با تکیه بر تجربیات و دانش عمومی کشورمان هر چه زودترنه تنها از این بحران عبور کنیم بلکه از این بحران به عنوان یک فرصت برای رشد اقتصادی پایدار بهره مند شویم .

  استفاده از منابع زمانی در ژاپن برای مهار بحران مالی: 

از سوی دولت ژاپن هر گونه خرید و فروش سهام در کوتاه مدت ممنوع شد. برای جلوگیری کاهش ناگهانی ارزش سهام دولت ژاپن فقط بر خرید و فروش سهام بطور   بلند مدت اجازه داد و هرگونه خرید و فروش زود هنگام که باعث رکود ارزش سهام در بازار می شود بشدت برخورد می شود. این امر باعث رشد ارزش سهام در شرایط بحران شد.

 ( این یک مثال  برای استفاده از منابع زمانی برای مهار بحران است) 

البته از نظر TRIZ شاید ما هنوز از این منابع انسانی بخاطر ناملموس بودن آنها مانند خورشید نتوانسته ایم بهره لازم و کافی را ببریم.

تفکر کردن در مورد منابع ( Resource thinking )

تفکر کردن در مورد منابع یک مفهوم بسیار قوی در TRIZ است، در نظر گرفتن همه چیز در اطراف خود بعنوان منابعی که به آسانی بدون صرف هزینه ( یا با هزینه کم) در دسترس هستند و برای حل یک مشکل یا خلق محصولات یا خدمات جدید، از آنها بتوان استفاده نمود.

-         منابع شامل زمان، فضا، سیستم های دم دست (محصولات/خدمات)، مردم، و حتی احساسات مردم.

-         منابع می تواند در قلمرو شما و یا فوق سیستم های( super-system ) اطراف شما باشند.

-         حتی چیزهای بد در سیستم شما می تواند منابع قوی برای شما باشند.

مثال: آیا افرادی را می شناسید که بیشتر وقتشان را در خانه صرف می کنند؟ آیا می توانید محصول یا خدماتی در وسع آنها تهیه کنید که بتوانند از وقتشان مفیدتر استفاده نمایند؟

منابع از نظر TRIZ

منابع ماده (شئ) – Substance resources

ضایعات - Wastes

مواد خام و محصولات – Raw materials and products

عناصر سیستم – System elements

مواد ارزان قیمت – Inexpensive substance

جریان مواد- Substance flow

خواص مواد- Substance properties

منابع اثر – Field resources

انرژی موجود در سیستم- Energy in the system

انرژی های محیط- Energy from the environment

سطوح امکان پذیر مبتنی بر انرژی- Build upon possible energy platforms

تبدیل ضایعات سیستم به انرژی سیستم – System waste becomes system energy

منابع فضا- Space resources

فضای خالی- Empty space

بعدی دیگر- Another dimention

نظم دهی عمودی – Vertical arrangement

تودرتو بودن - Nesting

منابع زمان – Time resources

کار پیشین – Pre–work

زمان بندی - Scheduling

عملیات موازی – Parallel Operations

کار پسین – Post-work

منابع اطلاعات- Information resources

به دست آمده از شئ – Sent by substance

خواص ذاتی و طبیعی – Inherent properties

اطلاعات در جریان – Moving information

اطلاعات گذرا – Transient Information

تغییر در اطلاعات مربوط به حالت – Change of state information

منابع کارکردی – Functional resources

فضای منبع در کارکرد اولیه – Resource space within primary function

استفاده از اثرات زیان بار – Using harmful effects

استفاده از کارکردهای ایجاد شده ی ثانویه – Using secondary generated function

اصلاح الگوی مصرف شعاری متناسب با زمان است. اما چرا متناسب با زمان است؟ شرایط اقتصادی جهان وارد فضای تازه ای می شود که اگر بخواهیم از تئوری های چپ برای تبیین آن استفاده کنیم باید بگوییم که سرمایه داری واجد بحران های درونی است که این بحران به علت پدیدار شدن تقاضای موثر است. در بار اول که این بحران جدی شد کینز دولت را به میان آورد و پس از آن دردهه 70 دولت را مسئل همه چیز دانستند. اکنون دولت ها پا در میدان گذاشته اند تا از فروپاشی امپراطوری جلوگیری کنند.

بحران این دوره حول محور رشد شدید اقتصادی و بحران انرژی دور می زند. بحران زمانی تشدید شد که در سال گذشته نفت به گران ترین قیمت خود رسید. با بالا رفتن قیمت نفت رشد اقتصادی مورد انتظار محقق نشد و به مرور تقاضای موثر کاهش یافته است و چرخه اقتصادی کند شد. با کند شدن چرخه اقتصادی بدون شک با کاهش مصرف انرژی روبرو  می شدیم که به کاهش قیمت نفت منتهی شد. بنابراین پاسخ بحران سرمایه داری شاید حول محور حل بحران انرژی دور خواهد زد و از این نظر کشور ما وضعیت ویژه ای دارد.

کشوری که در مجموع گاز و نفت بزرگ ترین دارنده منابع انرژی جهان است در سهم تولیدات جایگاه ویژه ای ندارد. چون که صنایع بالادستی تولید انرژی سرمایه بر اند و از فن آوری های بسیار نوینی برخوردارند که در زمینه هر دو آن ها با مشکلاتی مواجهیم. از طرفی میزان مصرف خود ما از انرژی با میزان تولیدات مان رقابت می کنند.

پیام نوروزی رییس جمهوری که تلاش می کند تا کشورش از بحران جاری کمترین صدمه را ببیند از همین منظر قابل بررسی است. او قصد دارد تا کشوری که می توانند تا 10 میلیون بشکه نفت در روز تولید کند در حالی اکنون 2.5 میلیون بشکه تولید می کند را وارد چرخه تولید کنندگان جدی انرژی کند. او می خواهد بحران موجود انرژی را حل کند و مذاکره با ایران و حذف تحریم ها البته یکی ازاین سیاست های اوست. این یک تغییر جدی در سیاست خارجی امریکا در 30 سال اخیر به نظر می رسد.

ما در مقابل ما باید چه کنیم؟ به این معامله جهانی تن بدهیم؟ باز هم نفت را بفروشیم و مشکلات جاری کشور را حل کنیم؟ بر مصرف بیشتر حامل های انرژی بیافزاییم و بازهم کارآیی و اثربخشی را به دست فراموشی بسپاریم؟

اگر در کشور ما نفت دولت ما را فربه کرده است و این دولت فربه از رشد اقتصادی و فرهنگی ما جلوگیری می کند باید راهی بیابیم که درد را درمان کنیم و نه این که مسکنی مصرف کنیم و به خوابی برویم که زمان بیداری همه چیز اش دست رفته است. ما باید مصرف مان را کنترل کنیم. باید یاد بگیریم که درست مصرف کنیم.

بزرگ ترین مصرف کننده کشور بی شک دولت است. او باید صرفه جویی کند. اما صرفه جویی کاری نیست که بدون برنامه انجام شود. صرفه جوی کاری است که برنامه می خواهد، فکر می خواهد و صبر. این همه در بعضی از دولت مردان ما نیست.

آن ها نهاد های برنامه ریزی کشور را معطل کرده اند. چنان شتابی برای تغییر دارند که همه فعالیت های خوب خود را نیز زیر سئوال می برند. باید صبر کرد که خدا با صابرین است.

اصلاح الگوی مصرف بی شک در سالی که بحرانی ترین سال پس از پیروزی انقلاب تا کنون است موثر ترین استراتژی کلانی است که می شود طراحی کرد. اما یک استراتژی در این سطح مطالعه و برنامه می خواهد و از همه مهمتر اراده و مردان کارآزموده می طلبد.

راه حل های اقتصاد سرمایه داری در مورد ما کارساز نیست. تزریق ثروت ملی در بدنه اقتصاد کشور در ایران به صورت یک رانت مصرف می شود و این نکته ای است که باید به آن دقت بی حصر کرد. اصلاح الگوی مصرف بدون اصلاح الگوی توزیع ثروت نفت امکان پذیر نخواهد بود. ابتدا باید رانت حاصل از درآمد نفت که در سال های اخیر به شکاف طبقاتی جامعه دامن زده است پرداخته شود.

شاید در نهایت اصلاح الگوی مصرف ما را به این نقطه برساند که مهمترین روش اصلاح الگوی مصرف از این خارج کردن نفت از سبد درآمدهای دولت باشد. هر چند که این نکته در سال پیش رو ممکن نخواهد بود اما اگر می خواهیم که به عزت ایرانی بازگردیم و قدرت منطقه ای باشیم باید بتوانیم از انرژی در سال های آینده در راستای این راهبرد کلان حداکثر استفاده را ببریم و این ممکن نیست مگر از مسیر پول نفت را در خود نفت خرج کنیم نه این که آن را به عنوان جبران کننده کارآیی و اثر بخشی کار در کشور استفاده نماییم.