س: آقای دکتر لطفا در مورد سوابق تحصیلی و فعالیت‌های کاری خود توضیح دهید.

من یوسف حجت دوره دبیرستان را که در آن زمان 6 سال بود در یک دبیرستان دولتی به نام "تخت جمشید" گذراندم. این دبیرستان در پارک لاله واقع شده و اسم آن در حال حاضر آیت ... سعیدی است. شاید من تنها کسی  بودم که توانستم از آنجا به یک دانشگاه معتبر راه پیدا کنم.  در آن سال کنکور متمرکز نبود و من در چند دانشگاه، از جمله دانشگاه شریف قبول شدم. سال 1354 وارد دانشگاه شدم و در رشته مهندسی مکانیک به تحصیل پرداختم. در دوران انقلاب اسلامی دانشجو بودم و در آخرین ترم قبل از انقلاب فرهنگی یعنی در خرداد 1359 فارغ التحصیل شدم. سال‌های 59 تا 61 به سربازی رفتم که شش ماه آن در جبهه سپری شد.

سال 1361 در بورس دولت ژاپن پذیرفته شدم و از مهر 61 به ژاپن رفتم. فوق لیسانس را از دانشگاه صنعتی کیوشو و دکترا را از دانشگاه توکیو گرفتم. یک دوره یک ساله فوق دکتری نیز در یکی از مراکز تحقیقاتی ژاپن گذراندم. سال 1368 به ایران برگشتم و از مهر همان سال به عنوان عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس استخدام شدم. و هنوز هم عضویت هیات علمی دانشگاه پست اصلی من است. اما در کنار این پست از سال 1369 تا 1373 معاون آموزش و تحقیق جناب آقای دکتر نژادحسینیان وزیر صنایع سنگین وقت بودم و با صنعت سنگین آشنا شدم. زمانی که ادغام وزارت صنایع سنگین و صنایع انجام شد، من تنها معاون وزارت صنایع سنگین بودم که در وزارت ادغام شده باقی ماندم و تا سال 1375 معاون آموزش و تحقیق جناب آقای مهندس نعمت زاده وزیر صنایع وقت بودم. بعد از آن مدت کوتاهی در هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران (هما) مسئولیت مرکز آموزش را داشتم. از سال 1376 تا سال 1384 یعنی 8 سال دولت جناب آقای خاتمی در سازمان حفاظت محیط زیست بودم. آلان هم در وزارت تعاون، معاون تحقیقات، آموزش و ترویج هستم. در بیشتر موارد (غیر از سال‌های آخر در محیط زیست) مسئولیت آموزش و تحقیق را عهده‌دار بوده‌ام. 

 س: با توجه به اینکه شما چند سالی در ژاپن تشریف داشتید٬ لطفاَ مختصری از تجربیات توسعه‌ی کارآفرینی در ژاپن بفرمایید؟

البته سوال بسیار گسترده‌ای است و امکان پاسخ در این زمان کوتاه وجود ندارد. اما فکر می‌کنم که مهم‌ترین عاملی که باعث موفقیت ژاپن شد٬ این بود که از اهرم‌های طبیعی استفاده کرد. وقتی آب را از سراشیبی رها کنیم٬ حتما پایین می‌آید٬ کنترل یا زور و فشار هم نمی‌خواهد. احتمال سربالا رفتن آن هم کم است. اما اگر بخواهیم آب سربالا برود٬ هم انرژی می برد٬ هم کنترل زیادی می خواهد وقتی هم کنترل کم شود بلا فاصله مسیرش را تغییر می‌دهد و دو مرتبه می‌آید پایین. ژاپن گذاشت همه چیز طبیعی انجام شود. مثلا سعی کرد که جهت منافع عموم مردم با جهت منافع تک تک مردم یکی شود. در حالیکه در کشور ما اینطور نبوده است. در ایران اگر کسی گرانفروشی کند نفع می‌برد اما مردم ضرر می‌کنند٬ یعنی اینکه منافع فروشنده با منافع مردم همسو نیست. اما در ژاپن با استفاده از اهرم بازار آزاد اگر کسی بخواهد کالایی را گران بفروشد٬ بخاطر رقابت از بازار خارج خواهد شد٬ بنابراین به نفع خودش است که ارزان بفروشد. بطور خلاصه فروشنده و خریدار هر دو دنبال کاهش قیمت هستند٬ هر کدام به یک علت.

س: جناب آقای دکتر همانطور که فرمودید در ایران همسویی فردی و جمعی کمتر است، به شکل عام چه کاری انجام دهیم که هم سوتر و هماهنگ‌تر شویم و به شکل خاص در وزارت تعاون آیا فکر و تلاشی در این زمینه صورت گرفته است؟

به طور عام باید مقررات زدایی کنیم. قانونی که پنجاه سال قبل یک صفحه بوده الان به یک کتاب تبدیل شده است. مدام قانون روی قانون و مقررات روی مقررات می‌گذاریم. در واقع می‌خواهیم جامعه را به سمتی سوق بدهیم که بطور طبیعی تمایل به آن ندارد. لذا ناچار می‌شویم قانونی و مقرراتی وضع کنیم که جایگزین تمایل طبیعی بشود. اتفاقی که بعد از آن می‌افتد این است که هر کس با دو نیرو مواجه می‌شود٬ یکی تمایل طبیعی و دیگری قانون. که این دو نیرو فرد را به دو جهت متفاوت هدایت می‌کنند. مثلا فروشنده سیمان از یک طرف با نرخ تعادلی مواجه است و از طرف دیگر با نرخ دستوری. بنابراین پتانسیل زیادی برای گریز از قانون بوجود می‌آید. مثل این است که می‌خواهیم با قانون آب را سربالا ببریم. دائم فرار می‌کند و سرازیر می‌شود. کشور ما قانون زیاد دارد اما اجرای قانون بسیار نامطلوب است. یک علت مهم آن همین است. باید مقررات زدایی کنیم و بپذیریم که مکانیزم‌های طبیعی و خدادادی از جمله مکانیزم بازار٬  بهتر از فشارهای حکومتی عمل می‌کند. اگر پذیرفتیم آنگاه فشار و هزینه زیادی که به بیت‌المال و مجریان قانون وارد می‌شود برداشته خواهد شد. سازمان‌های نظارتی متعددی که در سال‌های اخیر ایجاد شده نیز می‌تواند برچیده شود.

اما در بخش تعاون مسئولیت بزرگی به عهده ماست. مسئولیتی که کم و بیش اجرا شده و موفقیت‌هایی نیز وجود داشته ولی آنقدر که باید جلو نرفته‌ایم. شاید یک علتش این بوده که ما ایرانی‌ها کمتر با کار گروهی عجین هستیم. علت دیگرش این است که تا کنون به تعاون به عنوان یک ارزش مقدس و غیر قابل تغییر نگاه می‌کردیم و لذا در زمینه نظریه‌ها و روش‌های آن کمتر نوآوری داشته‌ایم.

تعاونی‌ها در واقع مشابه دموکراسی در انتخابات هستند. وقتی دموکراسی را در یک کار اقتصادی وارد کنیم می‌شود تعاونی. در انتخابات٬ بدون توجه به مقام٬ معلومات یا ثروت٬ هر کس یک رای دارد و در واقع اصالت به افراد است نه چیز دیگر. در تعاونی هم همینطور.

ایده تعاونی وقتی وارد صنعت شد که فشار بسیار غیر منصفانه‌ای بر کارگران وارد می‌شد. اما در نیمه دوم قرن بیستم بیشتر کشورها بویژه ژاپن به نیروی انسانی اهمیت ویژه‌ای دادند یعنی نیروی انسانی را از سایر عوامل تولید جدا کردند. قبل از آن انسان یکی از عوامل تولید محسوب شد و مشابه ماشین آلات و سرمایه با او برخورد می‌کردند. اما در دهه‌های اخیر برای انسان تفاوت قائل شدند و به کرامت انسانی او احترام گذاشتند.  البته شاید تمام این احترام از روی حسن نیت نبوده باشد بلکه کارفرما ها به این نتیجه رسیدند که انسان‌های راضی٬ بهتر کار می‌کنند و انسان‌هایی که محل کارشان را از خود بدانند کمتر به آن زیان می‌رسانند. توجه به کرامت و اصالت انسان‌ها اگرچه در سایر شرکت‌ها به عنوان یک حرکت جدید شناخته می‌شود٬ اما در تعاونی‌ها امری ماهوی است.  

نکته مهمی که بخش تعاون باید به آن توجه کند مزیت‌های نسبی است. تعاونی‌ها قطعا در بعضی از فعالیت‌های اقتصادی مزیت بیشتری دارند و در بعضی از فعالیت‌های دیگر٬ نسبت به بخش‌های خصوصی یا دولتی از مزیت کمتری برخوردارند. اگر تعاونی در مسیری برود که مزیت دارد امکان موفقیتش بیشتر است ولی اگر اقدامی را انجام دهد که مثلا بخش خصوصی در آن قدرتمند تر است٬ اشتباه کرده است. تعاونی باید نقش و جایگاه خود را بشناسد. یکی از نقش‌ها وصل کردن بخش‌های مختلف یک زنجیره تولید به یکدیگر است. حتی شرکت‌هایی که تولیدات کاملا متفاوت دارند می‌توانند توسط تعاونی‌ها به هم مرتبط شوند.

بسیاری از بنگاه‌های اقتصادی کوچک در کشور ما توانایی کارهایی مثل آموزش٬ بازاریابی٬ صادرات و حتی تامین نیازهای کلان مصرف کنندگان را ندارند. اما اگر این واحدها در قالب تعاونی‌های "تامین نیازهای حرفه‌ای" گردهم جمع شوند می‌توانند این نیازها را به صورت ارزان‌تر و حرفه‌ای‌تر برآورد کنند. مثلا ما شاهد تبلیغات بسیار زیاد فرش ماشینی هستیم٬ اما فرش دستباف تقریبا در رسانه‌ها حضور ندارد و نگاه مشتری مدار نیز در این صنعت بومی کمتر است. اگر تبلیغی هم برای فرش دستباف باشد٬ توسط فروشنده است نه تولیدکننده. صنایع دستی ماهم همینطور است. علتش این است که برای تک تک این واحدهای کوچک امکان اینگونه کارها وجود ندارد٬ اما با ایجاد تعاونی می‌توانند این نقیصه را برطرف کنند. تعاونی‌های "تامین نیازهای حرفه‌ای" از جمله مزیت‌های بخش تعاون است که بخش‌های دیگر در این زمینه حرفی برای گفتن ندارند. یکی از عللی که ما نمی‌توانیم صنایع دستی خود را بصورت انبوه صادر کنیم٬ اما بعضی از کشورها در این زمینه موفق عمل کرده‌اند همین حلقه مفقوده است.

یکی دیگر از مزیت‌ها که می‌توانیم روی آن حساب کنیم تعاونی‌های دانش آموختگان دانشگاه‌هاست. سالانه تعداد زیادی از جوانان ما از دانشگاه‌ها فارغ التحصیل می‌شوند که با هم دوستند٬ همفکرند٬ هم رشته‌اند٬ حرف همدیگر را می‌فهمند و چه بسا در دانشگاه مشترکاً روی موضوعی با هم کار کرده‌اند. این‌ها سرمایه است و نباید از دست برود. این فارغ‌التحصیلان وقتی می‌آیند بیرون یکی می‌رود یک شرکت و دیگری می‌رود جای دیگر٬ یکی می‌رود یک شهر و دیگری شهر دیگر و خلاصه تمام این سرمایه هرز می‌رود. باید توجه کنیم که وقتی می‌گویند فرار مغزها٬ منظور فقط جسم فیزیکی مغز نیست٬ اگر یک بی سواد از مملکت برود٬ نمی‌گویند فرار مغزها٬ با اینکه یک مغز خارج شده است. بنابراین مغز موقعی اهمیت پیدا می‌کند که چیزی بداند٬ تجربه‌ای داشته باشد و یا کاری بلد باشد. حال اگر این ارزش‌ها از مملکت خارج نشود ولی بی‌استفاده بماند تفاوتی نخواهد کرد. اگر کسی تخصصی در زمینه فنی٬ مدیریتی٬ اجرایی و غیره داشته باشد اما این تخصص استفاده نشود٬ این هم می‌شود فرار مغز٬ حالا فرار به خارج نیست بلکه به یک حاشیه است. شاید فرار مغزها به خارج بهتر از بیکار ماندن آن باشد٬ زیرا مغزی که به خارج می‌رود لااقل فعال می‌ماند و امید است روزی برگردد. لذا تعاونی‌های فارغ‌التحصیلان می‌تواند این توان‌ها و تجربیات را جمع کند و از آن استفاده کند. بخصوص اگر تعاونی در سال‌های آخر دانشگاه شکل بگیرد و بچه‌ها بعد از فارغ التحصیل شدن همان تعاونی را به یک بنگاه اقتصادی تبدیل کنند.

س: نظر شما در مورد ایده شرکت‌های دانشجویی چیست؟

یک نکته را اشاره کنم٬ تفاوتی بین بعضی از فعالیت‌های پزشکی و مهندسی وجود دارد. یک پزشک می‌تواند با یک چمدان کوچک در یک روستا کارش را انجام دهد٬ اما یک مهندس معمولا به تنهایی نمی‌تواند کار کند. مهندس باید در یک سیستم کار کند. لذا شرکت‌های دانشجویی به بخصوص برای رشته‌های فنی ضرورتی انکار ناپذیر هستند. البته در سایر رشته‌ها مثل پزشکی هم وقتی قرار است کار جمعی انجام شود٬ مثلا بیمارستان تاسیس شود٬ شرکت‌های دانشجویی ایده خوبی است. اتفاقا در زمینه تعاونی‌های پزشکی تجربیات خوبی در کشور وجود دارد. 

س: به نظر شما عمده‌ترین ویژگی‌های یک کارآفرین موفق چیست؟

به اعتقاد من افراد کارآفرین از نوع اختراعی نیستند! بلکه از نوع اکتشافییند! یعنی ما نمی‌توانیم کارآفرین تربیت کنیم٬ بلکه باید کارآفرین‌ها را پیدا کنیم. کارآفرینی مثل هنرمندی است. هرکس نمی‌تواند به صرف شرکت در کلاس شاعر یا نقاش خوبی بشود٬ خیلی‌ها هم بدون شرکت در کلاس شاعر یا نقاش معروفی می‌شوند. هنرمند شدن استعداد خدادادی می‌خواهد٬ البته استعداد قابل پرورش و شکوفایی است. ذات مستعد را باید پیدا کرد٬ کشف کرد و تربیت کرد. اگر هم اینکار را نکردیم٬ خودش بروز و ظهور پیدا می‌کند. اگر تصور کنیم که هر انسانی می‌تواند کارآفرین باشد اشتباه کرده‌ایم. بعضی انسان‌ها ماهیتا واگن هستند٬ خوب بار می‌برند٬ اما خودشان حرکت نمی‌کنند. بعضی انسان‌ها ماهیتا لکوموتیو هستند٬ هیچ باری حمل نمی‌کنند اما واگن‌های متعددی را به حرکت در می‌آورند. مایل هستم روی سه نکته تاکید کنم:

اولا٬ باید توجه شود که معمولا در ازای یک لکوموتیو تعداد زیادی واگن وجود دارد. یعنی یک کارآفرین معمولا تعداد زیادی از افراد را بکار میگیرد. لزومی ندارد همه کارآفرین باشند و اصلا خلقت خدا هم اینطور نیست. همانطور که همه شاعر نیستند٬ همه خطاط نیستند٬ همه نمی‌توانند کارآفرین باشند. وجود یک کارآفرین در یک جمع چند ده٬ چند صد یا چند هزار نفری کافی است.

ثانیا٬ کارآفرینی یک ارزش است ولی الزاما یک برتری نیست. ممکن است ارزش کار بسیاری از کسانیکه زیر دست یک کار آفرین کار می‌کنند به مراتب بیش از خود کارآفرین باشد. کارآفرینی یک نوع سوداگری و تجارت است. کارآفرین کسب و کار و بازار را خوب می‌شناسد. قوانین و مقررات و به اصطلاح قاعده بازی را خوب می‌شناسد٬ می‌تواند بنگاه اقتصادی تاسیس کند٬ سود و زیان سرش می‌شود٬ اما یک طراح سوپر کامپیوتر یا هر فناوری پیشرفته دیگر٬ ممکن است اصلا علاقه به سوداگری یا کارآفرینی نداشته باشد٬ او می‌خواهد یک اتاق با کامپیوتر و سایر تجهیزات برایش فراهم باشد تا در آنجا بتواند توانایی بالقوه خود را بالفعل نماید. کدام با ارزش‌تر است؟ کارآفرین یا این طراح؟ بنابراین ارزش الزاما به نوع کار نیست٬ به خوب انجام دادن کار است. کارآفرین بودن یا نبودن مسئله نیست. می‌گویند: دانشمندان در خدمت مدیران هستند و مدیران در خدمت سرمایه داران. آیا دانشمندان ارزش کمتری از مدیر یا سرمایه داران دارند؟

ثالثا٬ کارآفرینی الزاما نوآفرینی نیست. کلمه کارآفرین کلمه زیبا و با مفهومی است. قبلا به آن سوداگری هم می‌گفتند. اگر کسی یک ساندویچ فروشی راه انداخت و چند نفر را شاغل کرد اوهم کارآفرین است. اما متاسفانه یک عده کارآفرینی را با نوآوری اشتباه کرده‌اند و یک عده هم این دو را باهم آمیخته‌اند و در واقع آن را با نوآفرینی هم معنی می‌گیرند. نمی‌توان انتظار داشت که تمامی کسب و کارهای جدیدی که در جامعه شکل می‌گیرد نوآوری باشد. هنوز جامعه به ایجاد کارهایی مثل صنایع غذای٬ پوشاک٬ مصالح ساختمانی و مشابه آن نیاز دارد. صنایعی که شناخته شده‌اند و تاسیس آن ها جنبه نوآوری ندارد٬ اما ایجاد آن کارآفرینی است. بخش قابل توجهی از خروجی‌های دانشگاه‌ها الزاما باید در کارهای شناخته شده مشغول شوند٬ فقط درصد کمی ممکن است جذب کارهای جدید و نوآوری شوند.

س: کارآفرین‌هایی که کار جدید ایجاد می‌کنند درست٬ اما کارآفرین‌های سازمانی هم داریم که در حد و اندازه خودش می‌تواند تحول در فرآیند ایجاد کند. در همان محدوده‌ای که در کارش هست تغییری هرچند کوچک بدهد.

توجه شود این مطلب که عرض کردم به مفهوم درجا زدن نیست٬ بلکه هر کس در هر کاری دائما باید رشد داشته باشد. حالا بعضی بیشتر و بعضی کمتر. من فکر می‌کنم درست نباشد که نام کسی را که در کار خودش تحول ایجاد می‌کند کارآفرین بگذاریم٬ مگر اینکه کار بیافرینند.

اگر اجازه بدهید در رابطه با مشکلات محیطی برای کارآفرینی هم توضیحاتی بدهم. موتور محرکه کارآفرینی سودجویی است. البته این سودجویی می‌تواند مادی هم نباشد٬ ماتسو شیتا می‌گفت که من قبل از کالا انسان تولید می‌کنم! سود جویی او داشتن نیروی کار فرهیخته بود. ولی در بیشتر موارد سود از نوع مادی است. اما در جامعه ما سودجویی بار منفی دارد. این یک مانع اساسی.

مانع دیگر نگاه فرهنگی نادرست به کسانی است که یکباره رشد می‌کنند. فرض اول همه ما بر این است که این رشد منشا نادرستی دارد و با چنین فردی حتی اگر کاملا درست عمل کرده باشد برخورد منفی می شود. علتش این است که عمده رشدهای سریع در جامعه ما ناشی از رانت‌هایی است که سیاستگذاران بی‌سیاست ایجاد کرده‌اند. اگر اجازه بدهیم مردم رشد کنند٬ کار ایجاد کنند می‌توانند با کارآفرینی خود سایرین راهم مشغول کنند. معمولا بخش‌های غیر دولتی که رشد سریعی داشته باشند با خطر مواجه می‌شوند. به همین علت صنایع بزرگ ما عمدتا دولتی باقی مانده است. اینجا تعاونی یک راه حل است. البته مناسب بنظر می‌رسد که شرکت های غیر دولتی وقتی بزرگ شدند خودشان را به چند شرکت کوچک تر بشکنند٬ تا توسط دیگران شکسته نشوند.

س: آیا این شرکت ها یک مدیریت کلان نمی‌خواهد؟

نقش مدیریت کلان می‌تواند تا حد ممکن کم رنگ شود. خیلی مهم است که ما شرایط بومی خود را بشناسیم و در مسیری حرکت کنیم که کمترین آفت را داشته باشد. شاید این موضوع محور کارآفرینی باشد. کارآفرین شرایط محیط را می‌شناسد٬ می‌‌‌‌‌‌‌پذیرد و از آن استفاده مثبت می‌کند. در واقع چون قاعده بازی را می‌داند می‌تواند در بازی برنده شود. 

س: لطفاً در مورد سوابق تحصیلی و شکل‌گیری کار خود توضیح دهید؟

من تحصیلات دبیرستانی را از هنرستان تهران که نام دیگر آن ایران و آلمان بود و توسط ایرانی‌ها و آلمانی‌ها اداره می‌شد شروع کردم وچون به زمینه‌های فنی و مهندسی علاقمند بودم به این هنرستان رفتم، 3 سال اول را به دبیرستان رفتم و 3 سال دوم را به هنرستان رفتم و در رشته‌ی مکانیک تحصیل کردم اما ضمن اینکه ما در هنرستان تهران درس می‌خواندیم متوجه شدیم که ما نمی‌توانیم ادامه تحصیل بدهیم. هدف این بود کسانی که تکنسین می‌شوند جذب بازار کار شوند و واقعاً مملکت نیاز شدیدی به استادکاران ماهر و تکنسین‌ها داشت و هنوز نیز صنایع کشور ما از این کمبود رنج می‌برد و طبیعتاً یک تصمیم‌گیری صحیحی بود. چون ما علاقمند به ادامه تحصیل بودیم، در این زمینه‌ها فکر می‌کردیم. دانشگاه پلی‌تکنیک تازه تأسیس شده بود، هنرسرای عالی قدیمی‌تر از این دانشگاه بود و هدف آن بیشتر برنامه‌های تربیت مدرس بود (تربیت معلم حرفه‌ای و دبیر برای هنرستان‌ها). وقتی مشکل هنرستان‌ها را مطرح کردند که آنها نمی‌توانند ادامه تحصیل بدهند، پلی‌تکنیک یک شرط قائل شد کسانی که فارغ‌التحصیل هنرستان هستند و دیپلم ریاضی داشته باشند می‌توانند بدون کنکور وارد دانشگاه شوند. به این دلیل ما گروه‌هایی بودیم که همزمان با رفتن به هنرستان به کلاس‌های شبانه مدرسه هدف می‌رفتیم، من دیپلم ریاضی را هم گرفتم و ما می‌توانستیم بدون کنکور وارد دانشگاه امیرکبیر شویم یک عده از دوستان ما وارد دانشگاه امیرکبیر شدند، اما دانشگاه امیرکبیر دانشگاه تربیت مدرس نبود هنرسرا بود و به دلیل داشتن دیپلم ریاضی ما می‌توانستیم در تمام کنکورها شرکت کنیم. البته هنرسرای عالی تصمیم گرفت که قوانین را تغییر دهد و همه‌ی هنرستانی‌ها بدون داشتن دیپلم ریاضی می‌توانند در هنرسرای عالی شرکت کنند. با اینکه به دانشگاه امیرکبیر می‌توانستم وارد شوم اما به دلیل علاقه‌ای که به حرفه‌ی معلمی داشتم در هنرسرای عالی شرکت کردم و در رشته‌ی متالورژی (ذوب فلزات و ریخته‌گری) قبول شدم و از این دانشگاه فارغ‌التحصیل شدم. به دلیل اینکه هنرسرای عالی دانشگاه تربیت مدرس بود مجبور بودیم که در هنرستان‌ها به کار مشغول شویم. هنرسرای عالی به نارمک منتقل شد و نامش به دانشسرای عالی صنعتی و بعداً به دانشگاه علم وصنعت ایران تغییر کرد. در جنب آن هنرستانی تأسیس شد که من حدود 2 سال در همان هنرستان کار کردم، در آن زمان قانونی بود که شاگرد‌ اول‌های دانشگاه برای اخذ مدرک دکترا به خارج از کشور اعزام می‌شدند و من شاگرد اول این رشته شده بودم. بعد از فارغ‌التحصیلی از دانشگاه در هنرستان فنی‌حرفه‌ای نارمک دروس فیزیک را تدریس می‌کردم متوجه شدم که تدریس دروس فیزیک بدون داشتن کار تجربی و آزمایشگاهی مفید نیست، به همین دلیل تصمیم گرفتم شخصاً یک آزمایشگاه تجربی فیزیک تأسیس کنم. کم‌کم این آزمایشگاه از یک بخش کوچک در کلاس درس به چند آزمایشگاه بزرگ تبدیل شد یعنی آزمایشگاه‌های حرارت، الکتریسته، نور. این همان آزمایشگاهی است که هم اکنون در دانشگاه علم و صنعت وجود دارد. چون احداث این آزمایشگاه‌ها سه سالی طول کشید لذا گرفتن بورس به تأخیر افتاد زمانی که مراجعه کردم گفتند: این بودجه‌ها لغو شده و دیگر چنین بورسی را به ما نمی دادند. در این زمان دانشگاه صنعت شریف هم تازه در حال تأسیس بود که من هنرسرای عالی را ترک کردم. دانشگاه صنعتی شریف فقط فارغ‌التحصیلان خارج را به عنوان مربی می‌گرفت و کسانی که شاگرد اول‌های دانشگاه‌های ایران بودند را به عنوان دستیار استخدام می‌کرد. من به عنوان دستیار در دانشگاه صنعتی شریف استخدام شدم و بعد از 4 سال فعالیت به تدریج آزمایشگاه‌ها آماده شد و ما هم در آزمایشگاه‌ها مستقر شدیم. تعدادی از همکاران قدیمی ما که بعضی از آنها در دانشگاه هستند و بعضی‌ها در قید حیات نیستند، اینها همان شاگرد‌ اول‌های دانشگاه‌ها بودند که اینجا آمدند و به کار مشغول شدند. امروز که به گذشته‌ها فکر می‌کنم به نظرم می‌رسد استخدام شاگردان اول در دانشکده‌ها و سپس اعزام آنها بعد از 4 سال کار در دانشگاه و گرفتن تعهد به مراجعت روش بسیار مؤثر در تأمین هیأت علمی دانشگاه‌ها بود که متأسفانه در حال حاضر روش‌های دیگری جای آن را گرفته است.

دانشگاه صنعتی شریف ما را بورسیه کرد و هر کدام به کشوری رفتیم. من به انگلستان رفتم و از دانشگاه لیزر دکترا خود را دریافت کردم و برگشتم به ایران، از آن زمان به بعد به استثناء فرصت‌های مطالعاتی در دانشگاه حضور دارم. فکر می‌کنم در حال حاضر سوابق فعالیت‌های دانشگاهی من به حدود 40 سال می‌رسد. در کنار کار تدریس در دانشگاه و کارهای پژوهشی به ارتباط صنعت و دانشگاه فوق‌العاده علاقمند بودم. علت آن بود که من از هنرستان شروع کردم و به فن و صنعت علاقمند بودم و از ابتدای تأسیس دانشگاه صنعتی شریف من همیشه با صنعت ارتباط داشتم. این ارتباطات در چند جهت بود:

یکی در جهت آموزش ضمن کار، افرادی که در صنعت شاغل بودند چه در سطوح استادکاری و چه در سطوح کارگری و تکنسین‌هایی که در صنعت بودند و همین طور مهندسینی که فارغ‌التحصیل می‌شدند. شاید ارتباط ما بعد از فارغ‌التحصیلی عمیق‌تر بود چون زمانی که ضمن کار نکاتی را آموزش می‌دادیم آنها خیلی بیشتر استقبال می‌کردند به دلیل اینکه شدیداً نیاز به اطلاعات داشتند در حالی که شاید در دوران تحصیل زیاد اهمیت نداشت. امروز نیز ثابت شده است که آموزش‌های ضمن کار یا در توسعه صنعتی و افزایش بهره‌وری صنایع دارای اهمیت زیادی بوده و اصطلاحات آموزش‌های مادام‌العمری یا آموزش‌های قابل انعطاف واژه‌های آشنایی برای صنایع کشورمان می‌باشد. اگر چه به نظر من در این زمینه کمبودهای زیادی در صنایع کشور وجود دارد.

دوم با توجه به اینکه مراکز تحقیقاتی در ایران نبود و کشور ما از مرحله‌ی کشاورزی آن هم از نوع سنتی می‌خواست وارد مرحله‌ی صنعتی شدن شود به همین دلیل تحقیقات صنعتی به آن صورت در ایران رایج نبود انتقال تکنولوژی و فن همیشه توسط شرکت‌های خارجی انجام می‌شد. به این دلیل ما در دانشگاه کارهای تحقیقاتی که انجام می‌دادیم نگرش اصلی آن کاربرد در صنعت خودمان بود. بیشتر کارهایی که من انجام می‌دادم با توجه به نیازهای صنعت بود و بر اساس آن نیازها کارهای تحقیقاتی یا پروژه‌های دانشجویی را تعریف می‌کردم ضمناً به برخی از حوزه‌های نظری، حرکت در مرزهای دانش یا فن‌آوری‌های جدید هم توجه می‌کردیم. اعتقاد من بر این بود که دانشگاه ضمن اینکه نیازهای روز صنعت را می‌بیند و اولویت را در این زمینه می‌گذارد باید یک مقداری آینده را هم مورد نظر قرار دهد، آن آینده‌ای که آن زمان ما فکر می‌کردیم 15 سال بعد بود، یعنی؛ حداکثر فاصله‌ی زمانی بین تحقیقات دانشگاهی و نیازهای صنعتی یک زمان 15 ساله بود. که ما در بعضی از حوزه‌ها مثلاً کاربرد شبیه‌سازی‌های کامپیوتری در صنعت متالورژی داشتیم تقریباً می‌توان گفت: ما از 24 سال قبل شروع کردیم اگر چه الان صنایع ما توسعه پیدا کرده هنوز می‌بینیم باز این فاصله 25 ساله کافی نبوده است شاید ما باید فاصله طولانی‌تر را در نظر می‌گرفتیم، این واقعاً یکی از مشکلات اساسی توسعه رابطه صنعت و دانشگاه در کشورمان می‌باشد رابطه منطقی بین نیازهای صنایع کشورمان و آموزش‌ها و پژوهش‌های دانشگاهی وجود ندارد. امروز در جهان این فاصله خیلی کاهش پیدا کرده یعنی؛ دانشگاه‌ها بیشتر از 3،4،5 سال نمی‌توانند فراتر فکر بکنند. به هر حال ما این اعتقاد را داشتیم و در همه زمینه‌ها کار می‌کردیم هم در زمینه‌های نظری و بنیادی و هم در حوزه‌ی نیازهای صنعتی کشورمان. به این دلیل خیلی از نوآوری‌ها در صنایع متالورژی و بعضی از زمینه‌های وابسته دیده می‌شد و آموزش‌هایی که می‌دهیم مناسب با نیازهای خاص جامعه است. مهندسی یک تعریفی دارد، فعالیتی است که در جهت تأمین نیازهای جامعه انجام می‌شود در نتیجه وقتی شما آموزش می‌دهید باید مخاطبین مشخص باشند و نیازها‌یشان را با خودشان مطرح کنید. آنها یعنی صنایع توجه به نیازهای امروزشان دارند در حالی که دانشگاه نیازهای آینده صنایع را مدنظر قرار می‌دهند. کارآموزی دانشجویان را نظارت می‌کردیم و سعی می‌کردیم پروژه‌های تحقیقاتی آنها در ارتباط با نیاز صنعت باشد. صنعت هم نیازش را تعریف کند و هم اینکه حتی‌المقدور دانشجو پس از فارغ‌التحصیلی در محلی استخدام شود که در آنجا کارآموزی کرده و یا موضوع تحقیقاتی او در رابطه با حل نیازهای آن کارخانه بوده.

س: در حقیقت پروژه هدفمند باشد؟

بله. آن چیزی که من احساس می‌کنم لازم است، این که پروژه‌های فوق لیسانس و دکترا در حوزه‌های مهندسی توسط صنایع تعریف شوند چه بخش خصوصی و چه بخش دولتی دانشجویان از ابتدا بورسیه صنایع شوند. مکانیزم‌هایی به کار رود که آنها دو برابر طول دوران تحصیل در آن واحدی که آنها را بورسیه می‌کنند کار کنند و این هم به توان مالی دولت و هم به توان اقتصادی دانشگاه‌ها کمک می‌کند که بتوانند توسعه پیدا کنند و اینکه پدیده‌ی "فرار مغزها" را به مقدار بسیار زیادی متوقف می‌کند. ما این سیستم را با کارخانجات انجام می‌دادیم به همین دلیل ارتباط بسیار نزدیکی با صنایع داشتیم و سعی می‌کردیم تحقیقاتمان در این چهارچوب باشد. به هر حال این یکی از فعالیت‌هایی بود که من انجام دادم.

یک مورد دیگر که ما به آن توجه می‌کردیم این بود که اگر شما بخواهید ارتباط صنعت و دانشگاه را توسعه دهید باید زیربناهای آن جامعه‌ی مدنی لازم را به وجود بیاورید. برای اینکه این زیربناها ایجاد شود در تأسیس انجمن‌ها تلاش زیادی کردیم از جمله جامعه ریخته‌گران ایران که در سال 58 تأسیس شد امروز دو مجله را به صورت مستمر منتشر می‌کند و انجمن مهندسی متالورژی ایران را در ده سال پیش تأسیس کردیم. این انجمن‌ها در حقیقت یک پل ارتباطی بسیار موثری بین صنعت و دانشگاه هستند و مدیران و اعضاء فعال آنها، مدیران صنایع، مهندسین صنایع، اساتید دانشگاه و مدیران دانشگاه‌ها هستند که به اعتقاد من نقش بسیار تعیین‌کننده‌ای در ارتباط بین صنعت و دانشگاه دارند. اولین فعالیتی که در انجمن ریخته‌گران انجام دادیم نوشتن 6 جلد کتاب برای هنرستان‌ها در رشته‌ی ریخته‌گری بود. انجمن‌ها در حقیقت به عنوان پل ارتباطی بسیاری از پروژه‌های تحقیقاتی را برای دانشگاه‌ها تعریف می‌کردند که در حقیقت نیاز صنایع بود، انجمن‌ها حمایت زیادی از صنایع و دانشگاه‌ها می‌کردند، ارتباط بهتر بین آنها را برقرار می‌کردند. در زمینه‌ی دیگری که ما فعالیت کردیم، فعالیت در حوزه‌های پژوهش توسعه بود. واحد ریخته‌گری شرکت پارس متال که تقریباً می‌توان گفت: جزء یکی دو شرکت بزرگ ریخته‌گری بخش دولتی بود، در سال 55،56 ایجاد بخش پژوهشی توسعه‌ی آن را به مدت 20 سال به عهده گرفتم و تلاش کردم یک واحد پژوهشی توسعه‌ی صنعتی به عنوان یک الگو در ایران ایجاد کنم، که تجربیات بسیار ارزنده‌ای بود. همچنین حدود سال 61 یعنی زمان تعطیلی دانشگاه‌ها یک آزمایشگاه بسیار کوچکی تأسیس کردیم که در حال حاضر با مؤسسات حاشیه‌ای آن حدود 200 نفر پژوهشگر و کارمند دارد و به صورت یک مرکز تحقیقاتی بزرگ در حوزه فلزات، سرامیک، پلیمر درآمده است.

س: لطفاً در مورد پژوهشگاه متالوژی رازی بیشتر توضیح دهید؟

اصولاً اگر تعطیلات دانشگاه‌ها نبود این مرکز هرگز تشکیل نمی‌شد. در این 3 سالی که دانشگاه‌ها تعطیل شده بود، من وسه نفر از همکاران و دوستان که تصمیم به ماندن در ایران داشتیم تصمیم گرفتیم یک آزمایشگاه کوچک درست کنیم و در حوزه‌ی تخصصی خودمان به تحقیقات در مورد صنعت بپردازیم و به دلیل اینکه امکانات مادی نداشتیم به یکی از کارخانه‌های ریخته‌گری پیشنهاد کردیم ما در ازای خدماتی که به شما می‌دهیم در اختیار ما یک اتاق قرار دهید و به ما امکانات دهید، به هر حال امروز آن اطاق کوچک در حدود 24 سال پیش به یک مرکز تحقیقات مدرن با بیش از 4000 مترمربع زیربنا تبدیل شده است. و اصولاً به نظر من امکانات کار و رشد برای جوانان در کشور فراهم است اگر چه بستر لازم برای رشد سریع کشور نیز بایستی فراهم کرد، به نظر من به جای آنکه ما فقط به فکر آینده‌نگری باشیم بایستی آینده را با تلاش و کوشش زیاد بسازیم. مرکز متالوژی رازی کنار واحدهای تحقیقاتی خود ارتباطات برون مرزی هم دارد. در این زمینه یک سال است که تشکیلاتی در کانادا دارد و این بخش در حال توسعه می‌باشد. بعضی از کشورها مجوز استاندارد را بدون اینکه اینجا را بازدید کنند ازطریق سایت به ما دادند مانند: کشورهای عربستان و آفریقای جنوبی. این موسسه در کنار فعالیت‌های پژوهشی خود ارتباط خیلی خوبی با آموزش عالی داشته اما ماهیتاً به صورت غیر انتفاعی اداره شده. در طرح جدید زمین آن از طریق منابع دولتی تأمین می‌شود و یک مرکز بزرگی به وجود می‌آید اما آن چیزی که الان مانع از تحقق آن می‌شود موانع دولتی است اما بخش برون مرزی ما خیلی سریعتر توسعه پیدا می‌کند. اصولاً با پدیده‌ی جهانی شدن شما به هیچ وجه نمی‌توانید در خلاء و تاریکی زندگی کنید. ایران دارای مزیت‌های نرم‌افزاری زیادی نسبت به کشور هندوستان می‌باشد. خوشبختانه در 2،3 سال گذشته در ایران نهادهای دولتی که متولی توسعه‌ی IT هستند. در زمینه‌ی توسعه نرم‌افزار از نظر تحقیقاتی به ما کمک کرده‌اند اما به طور کلی ما در زمینه‌ی توسعه‌ی مرکز متالورژی رازی از لحاظ فیزیکی با موانع زیادی روبرو هستیم. در کنار این زمینه‌ها دیگر گنجایشی برای افزایش کارکنان نیست آزمایشگاه‌ها باید توسعه پیدا کند و بخش‌ها توسعه یابد، اما بستر برای توسعه محدود است. به هر حال این موسسه در ظرف 24 سال گذشته با این دیدگاه که سرمایه‌گذاری‌ها به گونه‌ای انجام شده که انتظار برگشت سود نبوده هزینه‌های خود را تأمین کرده و حالا آیا به این ترتیب می‌شود به عنوان یک موسسه‌ی اقتصادی تلقی شود یا نه بحث دیگری است. از نظر تولید علم به طور متوسط هر ماه یک مقاله در مجلات معتبر دنیا چاپ می‌کند و این فعالیت‌ها در حال گسترش است.

هر موسسه‌ای یک مرحله شکل‌گیری دارد که زمان طولانی را به خودش اختصاص می‌دهد، مرحله‌ی دیگر توسعه یافتگی است که این مرحله‌ی توسعه‌یافتگی معمولاً 5 یا 6 سال طول می‌کشد. این فرآیندها در ایران خیلی طولانی است و می‌توانم بگویم که بعد از 24 سال ما وارد مرحله توسعه سریع شده‌ایم. فکر می‌کنم اگر بستر آن فراهم شود یک آرامش 5 تا 10 ساله در ایران به وجود آید بعد از آن توسعه کشور با سرعت در حال انجام خواهد بود. و به همین دلیل می‌توانم بگویم مرکز رازی در 4 سال گذشته شاید بیش از 18 سال گذشته توسعه پیدا کرده است یعنی؛ به صورت تصاعدی توسعه مؤسسات اتفاق می‌افتد. اما تنها نگرانی که ما داریم در مورد مسئله‌ی پدیده‌ی مهاجرت مغزها می‌باشد. تا به امروز مشکلی وجود نداشته اما در حال حاضر عده‌ای از همکاران تمایل دارند در بخش‌های برون مرزی فعالیت داشته باشند.

س: من می‌خواستم بدانم که شما چه برنامه و چهارچوبی داشتید که در حقیقت این نیروهایی که آنجا کار می‌کنند و یک تجربه‌ی گران بهایی دارند همان‌ها را در خدمت همان مؤسسه به کار بردید؟

مهمترین ویژگی مراکز تحقیقاتی آن است، افرادی را که به عنوان پژوهشگر استخدام می‌کند باید یک مقداری ارضاء شغلی برای اینها اولویت بیشتری داشته باشد تا از لحاظ اقتصادی از یک شغل. به هر حال باید این دو با هم متعادل باشند ارضاء کارکنان هم از نظر شغلی و هم از نظر مالی. در مراکز تحقیقاتی بخش ارضاء شغلی آن باید مهمتر باشد برای اینکه اینها دوست دارند در یک فضای دموکراتیک فعالیت کنند، آزادی فکر کردن داشته باشند، فضای آرامی برای آنها ایجاد شود، به کاری که می‌کنند احترام گذاشته شود، به اشتباهاتی که صورت می‌گیرید باید با حالت گذشت نگاه کرد.

در مؤسسات تحقیقاتی اصولاً در مقطع اقتصادی مدیران همیشه بر روی هر چیزی یک برچسب قیمت می‌گذارند ولی بر روی زمینه‌هایی که با خدمات فکری روبرو است نمی‌توان قیمت گذاشت و ارزش اقتصادی برای آن قائل شد در نتیجه فضای مؤسسات تحقیقاتی مثل فضای دانشگاهی است. ما چون همه دانشگاهی بودیم همان فضاها را به اینجا انتقال دادیم و به این جهت هر آنچه را هم که بدست می‌آوریم به صورت خیلی واضح مطرح می‌کردیم و از ابتدا سیستم مدیریت مشارکتی را اساس کار قرار دادیم هر بخش برای خود مستقل است و مدیران این بخش اختیارات بسیار زیادی برای اداره واحد خود دارند، تصمیم‌گیری‌ها توسط خودشان انجام می‌شود و اینها از نظر ارضاء شغلی به اعتقاد من خیلی مؤثر است.

بعضی از مدیرانی که از آنجا بازدید کردند مدیران را خیلی قوی، مدیران نسل جدید می‌دیدند اینها برای خرید هر چیزی چانه می‌زدند و برای کیفیت خوب و قیمت پایین تلاش می‌کنند. البته نه اینکه اینجا نمونه باشد. البته ما اصولاً در این موسسه‌ برای نگهداشتن کارکنان، خود را ناموفق می‌دانیم اما امروز تجربه‌ی بیشتری داریم و بهتر می‌توانیم افراد را جذب کنیم. از نظر ارضاء شغلی روش‌های بهتری را یاد گرفته‌ایم. به هر حال زمینه‌ها و فضاهای موجود در کشور به گونه‌ای باید باشد که توسعه‌ی علم، توسعه‌ی پژوهش و امکان توسعه و رشد این گروه‌ها را بتواند فراهم کند مگر نه جذب کشورهای خارجی خواهند شد. بزرگترین مشکلی که مرکز با آن روبرو است پدیده‌ی فرار مغزها می‌باشد بسیاری از همکاران ما موسسه را ترک کرده‌اند. اما استنباط من این است افرادی که امروز می‌بینید در نسل اولی که آنجا شروع به کار کرده‌اند زمزمه‌هایی از رفتن به خارج وجود ندارد در نسل‌های بعدی یعنی جوان‌ها نیز دلایل قانع‌کننده‌ای برای ماندن در ایران پیدا می‌کنند. مشکل دیگر ما به صورت یک مرکز پژوهشی بخش بخش خصوصی این است که به بخش خصوصی اجازه‌ی فعالیت آموزشی داده نمی‌شود.      

بهترین تحقیقات روز دنیا را دانشگاه‌ها انجام می‌دهند، مراکز تحقیقاتی بخش خصوصی می‌توانند از طریق برگزاری دوره‌های دکترا نیروی انسانی لازم برای تحقیقات خود را تأمین کنند فکر می‌کنم این مشکل و نقطه‌ی ابهامی است که اگر حل نشود مراکز تحقیقاتی ما توسعه نخواهند یافت زیرا نیروهای انسانی این مراکز را ترک می‌کنند اما زمانی دانشجویی به مدت 5 یا 6 سال کارشناسی ارشد و دکترا را در یک جا بود اولاً مراکز پژوهشی می‌توانند از بین اینها بهترین‌ها را انتخاب کنند ما تعدادی از دانشجوهای المپیادی را برای مدت چند سال در مؤسسه‌ی خود داشتیم ولی همه‌ی آنها بعد از چند سال کار در مرکز ایران را ترک کرده و به آمریکا رفتند، خیلی سعی کردیم برای آنها بسترسازی کنیم، فضا ایجاد کنیم اما به هر حال نشد. این است که اگر مراکز تحقیقاتی بخش خصوصی نتوانند از طریق آموزش‌های دوره‌های دکترا و فوق لیسانس نیروی انسانی مورد نیاز خود را تأمین کند، به اعتقاد من یک محدودیت جدی برای توسعه آنها به وجود می‌آید. درحال حاضر مشکلی که داریم این است که چه کار انجام دهیم، به هر حال می‌دانیم که یکی از شاخص‌های پیشرفت در هر کشور این است که عمر موسسات تحقیقاتی، فرهنگی و صنعتی به 300 سال و یا 400 سال می‌رسد اما در کشور ما حداکثر این عمر 40 و یا 50 سال است. معمولاً یک نسل ایجاد می‌کند و نسل بعدی دیگر نمی‌تواند شرایط سخت را تحمل کند، این پدیده متعلق به کشورهای جهان سوم از جمله کشور ما است. در حال حاضر نگرانی که ما داریم این است که انجمن‌ها حتی با نرخ رشد کمتری آیا توسعه پیدا خواهند کرد؟ اینها برمی‌گردد به برنامه‌ریزی کلان توسعه در کشور و فضاسازی و بسترسازی مدیران ارشد کشور که چگونه این کار را انجام دهند. ما امیدواریم که 100 سال دیگر و یا 200 سال دیگر بگویند موسسه‌ی رازی در 300 سال پیش تأسیس شد. اگر یک موسسه‌ی پژوهشی مانند ما بخواهد تأسیس شود ما می‌توانیم با راهنمایی‌هایی که می‌کنیم و انتقال تجربه‌مان به آنها واقعاً زمان توسعه‌ی آن موسسه‌ها را بسیار کوتاه کنیم اگر شما چرخه‌ی یک سیستم را ببینید یک مرحله‌ی شکل‌گیری، یک مرحله‌ی توسعه‌ی اولیه و یک مرحله‌ی تکاملی دارد. مرحله‌ی شکل‌گیری، مرحله‌ای است که یکی دو سال بیشتر طول نمی‌کشد و مرحله‌ی دوم حداکثر در دنیا 5 ساله بوده اما در موسسه‌ی ما 15 سال طول کشید. یکی از شاخص‌ها یا معیارهایی که نشان می‌داد موسسه هنوز در مرحله‌ی شکل‌گیری است آمدورفت پرسنل و از دست دادن و گرفتن بود ما هنوز که در سال بیست و پنجم فعالیت‌های خود هستیم هنوز به مرحله‌ی تکامل نرسیده‌ایم.

اینها برمی‌گردد به این که در توسعه واقعاً یک پدیده‌ی جامع و فراگیر است که باید به صورت توسعه‌ی فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی پایدار باشد اگر مبنا توسعه‌ی پایدار نباشد این حرکت‌های فردی یک موسسه و یا یک گروه مانند یک قطره‌ی کوچکی است در اقیانوس نیازهای مملکت و اثری در پیشرفت کار و رفاه نسل‌های آینده ندارد.

هر کشوری برای توسعه‌ باید دارای یک برنامه‌ی مشخص و معینی باشد، یک برنامه‌ی کلان توسعه داشته باشد و این برنامه‌ی کلان توسعه باید به درستی برای مردم تفهیم شده باشد. دولتمردان تمام تلاش خودشان را اعمال کنند و در یک بستر و فضای سالم باید حرکت کنند. این برنامه‌ی کلان حداقل از نظر مفهومی باید تمام حرکت‌هایی که یک جامعه‌ برای توسعه خود می‌خواهد انجام دهد را در برمی‌گیرد. برای مثال شما تصور کنید که هدف ما از این برنامه از لحاظ نظری ایجاد یک جامعه‌ی خردمند، مرفه و سالم باشد سالم هم از نظر فیزیکی و هم از نظر معنوی. اگر هدف این است پس باید برنامه‌ریزی دقیقی در برنامه‌ی توسعه داشته باشیم که چگونه خردمندی را در جامعه توسعه دهیم. اگر جامعه باید سالم باشد آنجا که سلامت فیزیکی مطرح است حتماً شما باید از ابتدا بچه‌ها را با مسائل بهداشتی، فیزیولوژی بدن و پزشکی آشنا کرد. امروز در دانشگاه‌های مهندسی علوم حیاتی مهم‌ترین درس اجباری در دنیا است، جزء انجمن‌های پزشکی، رسانه‌های گروهی هم وقت بسیار زیادی را باید صرف آموزش مردم کنند برای اینکه هزینه‌های جلوگیری بیماری به مراتب کمتر از هزینه‌های درمان است. در برنامه‌ریزی کلان مملکت یک برنامه‌ی بسیار گسترده‌ای باید برای تجدید حیات معنوی جامعه مطرح باشد، برخورد شدید با فساد شود اما در مورد مسئله‌ی رفاه باید محور فعالیت‌های اقتصادی بر اساس رفاه ملی باشد.

برنامه‌ی توسعه‌ی کشور ما خیلی زودتر از کشورهای دیگر شروع شده و حدوداً 6 یا 7 دوره برنامه‌ی توسعه‌ی 5 ساله داشتیم اما متأسفانه علی‌رغم این همه برنامه‌ریزی که انجام شده ما دارای درآمد سرانه‌ی بسیار کمتری از کشورهایی هستیم که 10 سال یا 15 سال بعد از ما برنامه‌ی توسعه خود را شروع کردند، علت آن است که ما در طول این برنامه‌ها با عدم موفقیت‌هایی روبرو شدیم اما از تجربیات گذشته پند نگرفتیم و آنها را در جهت بهبود برنامه‌های آینده به کار نبردیم. وقتی شما یک مفهومی را برای اداره‌ی یک جامعه تعریف نکردید و برنامه‌ریزی در جهت انجام آنها به درستی انجام نشد به این دلیل ما در تاریکی با هم صحبت می‌کنیم.

بخش خصوصی امروز در اقتصاد ما جایگاهی ندارد بنابراین اقتصاد ما تک محصولی مبتنی برنفت می‌باشد وقتی مخاطبین و برنامه‌ها را در نظر می‌گیریم آموزش‌ در جهت تأمین نیازها مفهوم آن تغییر می‌کند. اگر ما سیر تحول دانشگاه‌ها را بررسی کنیم دانشگاه‌هایی بودند که مبتنی بر آموزش و بعد از جنگ دوم جهانی مسئله‌ی پژوهش مطرح می‌شود دانشگاه‌ها مسئولیت آموزش و پژوهش و مهم‌تر از همه مسئولیت تقویت پژوهش هم به عهده‌ی آنها گذاشته شد. اگر شما تعاریف پژوهش را در نظر بگیرید مشخص می‌شود که دانشگاه‌ها در دوره‌ی آموزش باید چه کار انجام دهند. به هر حال می‌بینیم هر چه که جلو می‌آییم توسعه‌ی علوم تکنولوژی در عصر اطلاعات پیشرفت تکنولوژی به حدی سریع می‌شود که دیگر پیش‌بینی آینده تقریباً به صورت غیر ممکن می‌شود در نتیجه به تدریج می‌بینیم که دانشگاه‌ها بیشتر پژوهشی می‌شوند و آموزش‌ها خودآموزی می‌شود.

بزرگترین عاملی که جهان سوم یا کشورهای جنوب از آن جمله کشور ما از آن رنج می‌برد پایین بودن نرخ بهره‌وری در کشور است و از مهم‌ترین عواملی که می‌توان به وسیله‌ی آن بهره‌وری را بالا برد، آموزش و نوآوری است. نوآوری را چه کسانی انجام می‌دهند؟ کارآفرینان. کارآفرینان کسانی هستند که نوآوری را هدفمند در جهت تأمین نیازهای بشری انجام می‌دهند اصولاً طبق تعاریفی که از کارآفرین شده در هر جامعه‌ای از هر ده میلیون نفر یک نفر کارآفرین است. اگر بخواهیم کارآفرین نام ببریم آقای گالیله، ادیسون از کارآفرینان هستند.

در جامعه‌ی ما تعریف کارآفرین این است: کارآفرین کسی است که نیازهای جامعه را تأمین می‌کند. مهم‌ترین مکانیزمی که کارآفرینان باید به کار ببرند فقرزدایی است یعنی؛ مهم‌ترین وظیفه‌ی آنها فقرزدایی به کمک فناوری‌های جدید و دانش امروز است. اگر بخواهید فقرزدایی را به کمک دانش‌های روز انجام دهید خیلی زودتر موفق می‌شوید. مشکلی که امروز در دانشگاه‌ها داریم این است که ما با پدیده‌ی فرار مغزها روبرو هستیم و بزرگترین خطری که ما را تهدید می‌کند این است که کارآفرینان ما کشور را ترک می‌کنند. پس چه کسانی می‌خواهند وظیفه توسعه کشور را بر عهده گیرند. آیا توجیهی برای افزایش هزینه‌های آموزشی در مقاطع مختلف وجود دارد. افزایش ظرفیت پذیرش دانشجویان در دانشگاه‌ها چه منافعی برای کشور ما دارد.

جهت سیستم‌های آموزشی دانشگاهی باید به طرف آموزش کارآفرینان باشد، در دانشگاه‌های خارج امروز یک بخشی به نام توسعه‌ی خلاقیت وجود دارد که در دانشگاه صنعتی شریف وجود ندارد. همه‌ی اینها در جهت تربیت کارآفرین می‌باشد، کارآفرین باید خلاقیت داشته باشد، کارآفرین باید به کاری که انجام می‌دهد اعتقاد داشته باشد، کارآفرین باید اقتصاد را بداند و مدیریت داشته باشد و کارآفرین در یک فضای دموکراتیک از خانواده گرفته تا جامعه کارآفرین می‌شود.

هیچ تردیدی وجود ندارد که امروز پایه‌های اقتصاد جهان بر روی 3 اصل بنا شده است:

1- دارا بودن امکانات فیزیکی مانند: معدن، نفت، جاده و…… که خوشبختانه کشور ما از این نظر غنی است تولید ناخالص ما با برابری نرخ ارز 570 میلیارد دلار یعنی در جایگاه بیستمین کشورهای جهان است.

2- ما دارای نیروی انسانی خوبی هستیم اما نیروی انسانی ماهر هم از نظر کیفی و هم از نظر کمی محدود داریم. اما با آموزش‌هایی که داده خواهد شد هیچ نگرانی در مورد افزایش نیروی انسانی نباید داشته باشیم نگرانی از اینجاست که برنامه‌ای برای توسعه نداشته باشیم. روش آموخته‌گان ما کشور را ترک کنند یا برای توسعه کشورشان بی‌تفاوت باشند.

3- فناوری، این عامل در یک دهه گذشته به دو عامل فوق اضافه شده است پدیده‌ای است که کمتر از علم زمان می‌گیرد بخشی از آن ادامه‌ی تولید علم است و بخشی از آن به صورت مستقل خودش به وجود می‌آید. برای دسترسی به فناوری نیاز به نوآوری است و برای انجام نوآوری و رسیدن به فناوری نیاز به کارآفرین می‌باشد.

س: شما به عنوان یکی از کارآفرینان اگر نکته‌ای و یا پیشنهادی دارید بفرمایید؟

من زمانی که در مورد بودجه‌ی کشور مطالعاتی را انجام می‌دادم به این نکته برخوردم که  بودجه‌ای که صرف آموزش متوسطه و ابتدایی و همین طور آموزش عالی در کشور ما می‌شود جزء بالاترین حدی است که در کشورهای جهان صرف این کار می‌شود. بودجه‌ای که صرف آموزش می‌شود بسیار بالا است و هزینه‌های زیادی صرف طرح‌های پژوهشی می‌شود، سرمایه‌گذاری‌هایی در زمینه‌ی صنعت می‌شود و از نظر سخت‌افزاری امکانات زیادی در کشور است. ما ایران چند مزیت نسبی وجود دارد که یکی از مهم ترین آن داشتن منابع غنی مثل نفت و گاز است، از لحاظ موقعیت استراتژیکی هم مهم می‌باشد و از لحاظ خیلی چیزهای دیگر و می‌تواند بازارهای منطقه را داشته باشد. مسئله‌ی دیگر اینکه ایران نیروی انسانی بسیار باهوشی دارد در حقیقت ایرانی‌ها واقعاً کارآفرین هستند وقتی بستر آن کمی فراهم باشد به سرعت رشد خواهند کرد اینها مزیتی است که ایرانی‌ها دارند ما سرمایه‌گذاری‌ها را انجام می‌دهیم اما بستر لازم برای توسعه را فراهم نمی‌کنیم.

استنباط من این است آن کسانی که برای خود با هزینه‌های خود کار می‌کنند مکانیزم‌هایی وجود دارد که اینها می‌توانند کارآفرین باشند و مولد ایجاد شرکت‌ها باشند. چند کشور هستند که پدیده‌ی فرار مغزها در آنها دیده نشده یکی از این کشورها تونس است که هنوز دلیلی برای آن پیدا نکرده‌ام چون کشور ثروتمندی نیست و از لحاظ درآمد ملی از ایران فقیرتر است، سنگاپور و کره هم جزء کشورهایی هستند که این پدیده در آن وجود ندارد سنگاپور بهترین موردی است که وجود دارد. اگر بخواهیم کارآفرینان را جذب کنیم باید برای آنها انگیزه ایجاد کنیم و بستر را برای آنها فراهم نمائیم. استنباط من این است اولاً کارآفرینی به تدریج از حالت فردی به یک فرآیند جمعی تبدیل می‌شود، دوم آنکه نسل سوم دانشگاه نسل آموزش و پژوهش نیست بلکه آموزش یا تربیت کارآفرینان است، نسل آموزش پژوهشگران است و همان پژوهشگران در حقیقت کارآفرینان خواهند شد و زمانی کارآفرین می‌شوند که در یک بستر مناسب قرار می‌گیرند. خلاصه اینکه همه چیز به جامعه برمی‌گردد، جامعه‌ی ما باید یک جامعه‌ی سالمی از هر دو جهت هم از نظر فیزیکی و هم از نظر معنوی باشد. در جامعه‌ای که تبعیض باشد، رفاه نباشد و …… کارآفرین اصلاً شکل نمی‌گیرد.

 س: آقای دکتر لطفاً در مورد سوابق تحصیلی و کاری خود توضیح فرمایید؟

من در دانشکده‌ی علوم ریاضی دانشگاه صنعتی شریف که در دوره‌ی تحصیل من با کامپیوتر یکی بود دوره‌ی کارشناسی را گذراندم و بعد از ادامه‌ی تحصیل در خارج از کشور در دانشگاه مشغول به کار شدم و در حال حاضر عضو هیأت علمی دانشکده‌ی علوم ریاضی هستم. من دو دوره مسئولیت دانشکده‌ی ریاضی را بر عهده داشتم، که همزمان با شکل‌گیری المپیادها بود. در آن زمان من با آموزش و پرورش در زمینه المپیادها همکاری داشتم، المپیادها باعث شد که عده‌ای دانشجوی مستعد و علاقه‌مند به دانشکده‌ی علوم ریاضی جذب شوند و در نتیجه دانشکده یک مکان تبلور استعدادهای خوب بود. در آن دوره  50 الی 100 دانشجو از المپیاد و بچه‌هایی با رتبه‌های بالای کنکور به رشته‌ی علوم ریاضی روی آوردند و موجب تقویت دانشکده شدند، در حال حاضر هم کادر خوبی در دانشکده حضور دارد و از لحاظ هیأت علمی دانشکده از وضعیت خوبی برخوردار است. دوران مسئولیت دانشکده‌ی ریاضی 4 سال به طول انجامید، مدیریت انتخابی بود و بیش از دو دوره بیشتر نبود. بعد از آن به پیشنهاد آقای دکتر سهراب پور مسئولیت مرکز محاسبات دانشگاه صنعتی شریف را پذیرفتم و این برای من یک دوره‌ی کاری جدیدی بود، که با یک فضای جدید آشنا شدم. زمانی که به اینجا آمدم بحث فناوری اطلاعات و ارتباطات در مملکت نو بود و حتی در سطح دنیا تازه آغاز شده بود. ما متوجه شدیم در آینده اعتبار دانشگاه صنعتی شریف در جوامع علمی، تکنولوژیک و دانشگاهی نیاز به یک شبکه و ارتباط اینترنتی پیشرفته و قوی دارد و این مسأله به عنوان یک سیاست کلی توسط مدیریت دانشگاه پذیرفته شد و مساعدت خوبی برای توسعه شبکه دانشگاه صورت گرفت. مرکز محاسبات یک مرکز قدیمی است، از زمانی که من دانشجو بودم این مرکز وجود داشت، در آن زمان کامپیوترهای شخصی در اختیار نبود، کامپیوترهای بزرگ مورد استفاده قرار می‌گرفت. وظیفه‌ی مرکز این بود که با کامپیوترهای بزرگ سرویس خدمات محاسباتی به استادان و دانشجویان ارائه کند. در ابتدا کامپیوتر CDC را به مرکز آوردند، که سال‌ها مورد استفاده قرار گرفت ولی در اوایل سال‌های 1370 کامپیوترهای VAX و IBM4381 برای دانشگاه خریداری شد. ولی عمر این کامپیوترهای اخیر خیلی کوتاه بود. عمدتاً به دلیل رونقی که PC ها پیدا کردند و بعد مسأله شبکه و ارتباط اینترنت مطرح شد و به این ترتیب رسالت مرکز محاسبات این شد که شبکه‌ی دانشگاه را توسعه دهد و نگهداری کند. اولین کاری را که به کمک تعدادی از فارغ‌التحصیلان، دانشجویان و همکاری مؤثر بعضی از همکاران در هیأت علمی انجام دادیم این بود، که یک شبکه‌ی گسترده‌ای را برای دانشگاه با فیبر نوری طراحی کردیم و تجهیزات آن را سفارش دادیم و بعد اجرای شبکه توسط خود همکاران مرکز صورت گرفت. فیبر را خواباندند، اتصالات را راه انداختند و یک شبکه‌ی گسترده‌ی خوبی را پیاده کردند، ارتباط اینترنت از همان ابتدا دارای مشکل بود و روزی چندین بار قطع و وصل می شد، در آن زمان مخابرات خیلی نمی توانست تأمین کننده باشد، ما توانستیم با کمک تعاونی چند منظوره‌ی دانشگاه یک سیستم اتصال ماهواره‌ای را راه‌اندازی کنیم و از این طریق اینترنت می گرفتیم. با اینکه در حال حاضر سرویس اتصال ماهواره‌ای داریم، متوجه شدیم که اگر برویم با مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضات مشارکت کنیم، بیشتر به نفع ماست. در حال حاضر پهنای باند دانشگاه از طریق اتصال فیبر با مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات تأمین می‌شود و پهنای باند نسبتاً مناسب برای دانشگاه تدارک شده است. در حال حاضر حدود 5000 کامپیوتر در این شبکه وجود دارد، که این شبکه، یک شبکه‌ی بزرگی در استاندارد بین المللی محسوب می شود، برای بهینه‌سازی مدیریت شبکه منابع اینترنتی لازم برای دانشگاه تدارک شده است و دسترسی به شبکه برای استادان و دانشجویان فراهم است، در اتاق هر استادی کامپیوتر آن به شبکه وصل است، سایت‌های دانشجویی سرویس شبکه را در اختیار دانشجویان قرار می‌دهند، خوابگاه‌های ما به مرکز محاسبات وصل هستند و در خوابگاه‌ها تقریباً سرویس شبانه‌روزی استفاده از اینترنت برقرار است. امیدواریم شبکه مرتباً توسعه پیدا کند و سرویس‌ها مرتباً بهتر شود.

بعد از توسعه شبکه گسترده دانشگاه به فکر راه‌اندازی سیستم‌های کاربردی روی این شبکه افتادیم. در دانشگاه مهمترین سیستم کاربردی  سیستم آموزش است، در این زمینه یک سیستمی قدیمی وجود داشت که تکنولوژی آن قدیمی بود و مشکلات زیادی داشت، من خیلی علاقه داشتم آن را نوسازی کنم، برای این کار گروهی را تشکیل دادیم و توانستم بر تکنولوژی روز مسلط شویم و توانستیم سیستم آموزش را نوسازی کنیم، مسئولین دانشگاه یک مقدار احتیاط می کردند، اما بعد از مدتی که متوجه شدند موضوع چیست ما را حمایت کردند. زمانی که سیستم آموزش پیاده شد و دانشگاه‌های دیگر متوجه‌ی این سیستم شدند برای آن مشتری پیدا شد. سپس این گروه که تجربه‌های خوبی به دست آورده بود، فعالیت‌های بیشتری در زمینه‌ی توسعه نرم‌افزار را انجام داد و یک گروه کاری نرم افزاری خوبی را تشکیل دادند، و بالاخره شرکتی در خارج از دانشگاه تأسیس کردند و در حال حاضر مشغول فعالیت هستند. گروه دیگری هم در اینجا شکل گرفت که در مسائل خط فارسی و رایانه به پژوهش و تحقیق پرداختند، این کار این طور شروع شد که فردی که علاقه‌مند به اشعار کلاسیک و ادبیات فارسی بود اعتبار کوچکی را در اختیار من گذاشت تا من یک کتابخانه‌ی دیجیتالی در شبکه راه‌اندازی کنم، برای 7 سال پیش این اقدام جالبی بود. زمانی که به سراغ این کار رفتیم، تازه متوجه شدیم که خط فارسی چقدر دچار مشکلات در شبکه است، با توجه به مسائلی که وجود داشت توانستیم این مشکلات را حل کنیم و در زمینه استاندارد خط فارسی تحت یونی‌کد فعالیت کنیم. این گروه هم در زمینه‌های توسعه‌ی خط فارسی حرکت کرد و بالاخره وقتی که این گروه به قدر کافی گسترش یافت از مرکز محاسبات جدا شد و شرکتی در ضلع غربی دانشگاه تأسیس کردند. که در حال حاضر روی توسعه سیستم‌های متن باز و ارائه توزیع ویژه‌ای از لینوکس تحت عنوان لینوکس شریف، کار می‌کنند.

س: با توجه به گروههایی که ایجاد کردید آیا شما با صنعت هم یک ارتباط پایدار برقرار کردید؟

بیشتر فعالیت‌های من در دانشگاه فعالیت‌های آکادمیک بوده و به مسائل توسعه‌ای تکنولوژی و ارتباط با صنعت زیاد توجه نداشتم، اما کم‌کم متوجه شدم که این مسائل، مسائلی جدی است. زمانی که وارد خط توسعه‌ی تکنولوژی شدم، با دوستان خارج از کشور ارتباطم بیشتر شد و مدل دانشگاههای خارج کشور توجه‌ام را جلب کرد. از جمله اینکه سیستم کاری نوآوری و توسعه تکنولوژی آنها چگونه است و شرکت‌های مشتقه و اقماری دانشگاه‌ها چه کار می کنند، در این بررسی به این نتیجه رسیدیم که ما باید کار را با توسعه‌ی تکنولوژی شروع کنیم و این توسعه تکنولوژی خود می‌تواند بازار داشته باشد و نیاز ملی باشد. در این زمینه دوستان بسیاری از جمله آقای دکتر مشایخی کمک بسیاری به ما کردند. ما فکر کردیم می توانیم از طریق ارتباط با مجامع داخلی صنعتی، ارتباط با ایرانیان و دوستان ایرانی مقیم در خارج از کشور که در کار تکنولوژی هستند یک مدل جدید ایجاد کنیم. مذاکرات اولیه خیلی خوب پیش رفت، اما متأسفانه به علت شرایط تحریم آمریکا، دوستان خارج از کشور خودشان را کنار کشیدند و نتوانستیم آن خوش بینی اولیه و اشتیاق اولیه را که حتی در آنها ایجاد شده بود را به سرانجام برسانیم. اما با کمک دوستان در دانشکده‌ی مدیریت و پیگیری‌ها، عمدتاً با صنایع نفت و گاز و پتروشیمی مرتبط شدیم و علاوه بر سیستم آموزش که بازار خوبی پیدا کرده بود، توانستیم برای شرکت پتروشیمی و شرکت‌هایی مانند آن، پروژه هایی انجام دهیم و محصولاتی را تولید کنیم. به این ترتیب از این مسیر توانستیم ارتباطی را با بخش صنعت برقرار کنیم.

س: نظر شما در مورد ارتباط مؤثر صنعت با دانشگاه چیست؟

علت اینکه این ارتباط ضعیف است، این است که توسعه یافتگی لازم در این گونه فعالیت‌ها را نداریم و یا آن توسعه یافتگی لازم را بدست نیاورده‌ایم. به این معنا که عمدتاً پروژه‌هایی که در دانشگاه انجام می‌شود و خدمات و سرویسی که ارائه می‌شود از طریق یک نهاد تخصصی صورت نمی‌گیرد بلکه از طریق ارتباطات شخصی است. در‌حال حاضر دستگاه‌های صنعتی همیشه شکایت می‌کنند که تحقیقی که در دانشگاه برای آنها انجام می‌شود یا پروژه‌ای که توسط استادان اجرا می‌گردد. عموماً در حد یک گزارش باقی می‌ماند و نتیجه مطلوبی را نمی دهد. در واقع اشکال در مدل‌کاری ما است، اگر بخواهیم کار را توسعه دهیم و این کار به یک سرویس حرفه‌ای تبدیل کنیم احتیاج به یک نهاد جا افتاده داریم و در ادامه برای پشتیبانی از دستاورد پروژه‌ها به یک نهاد قوی‌تری احتیاج است. مدل مطلوب این است که دانشگاه شرکت‌های تخصصی اقماری داشته باشد. من فکر می کنم ایده‌ی آن شکل گرفته و دیر یا زود در دانشگاه این اتفاق رخ می دهد، در این صورت است که دستگاه‌های صنعتی هم اعتماد خواهند کرد. در حال حاضر مدل کاری اساتید به این صورت است که به طور شخصی کاری را انجام می‌دهند، تکنولوژی تولید می‌شود ولی محدود باقی می‌ماند، مهمتر از آن متدولوژی کار پیش خود آنها باقی می ماند، اما اگر مجموع 10 استاد یک شرکت را تشکیل دهند متدولوژی آنها و دستاوردهای تکنولوژیک آن، ثروتی می شود برای آن شرکت.       

س: نظر شما در مورد ایده‌ی تأسیس شرکت‌های دانشجویی در مرکز کارآفرینی شریف چیست؟

شما باید به دنبال یک مدل مطلوب باشید، باید تحقیق کنید که دیگران چه کاری انجام دادند و نتایج آن را با شرایط خود تطبیق دهیم. در دنیا این نوع شرکت ها عمدتاً برای ارائه دستاوردهای نوآورانه‌ی تکنولوژی شکل گرفته‌اند، توسعه‌ی صنعتی ما هنوز به آن اندازه نیست که این نوآوری‌ها به طور وسیع صورت ‌گیرد. لذا باید روی توسعه‌ی خدمات تکنولوژی تمرکز کنیم و با توسعه‌ی تکنولوژی که به ارائه خدمات منجر می‌شود، کار را شروع کنیم، در مرحله بعد نوآوری‌ها هم خودبه‌خود شکل خواهد گرفت. فرض کنید، شما 10 شرکت کوچک افتتاح کنید اگر این شرکت‌ها بدون هیچ برنامه‌ای رها شوند، سرنوشت آنها چه می شود، اینها عمدتاً شرکت‌هایی هستند که نوآوری آنها در توسعه‌ی تکنولوژی است و یک محصول متناسب با بازار ایران را دارند، که معلوم نیست با شرکت‌های بزرگتر یا خارجی به چه میزان می توانند رقابت کنند، شما باید یک حمایتی را برای این شرکت‌ها داشته باشید که آنها بتوانند رقابت کنند. برای این منظور باید مدلی را پیدا کرد، وگر نه همین شرکت‌های کوچک اگر مستقل شوند، ممکن است در مقابل دیگر شرکت‌ها نتوانند دوام بیاورند. من فکر می‌کنم در زمینه‌ی فناوری اطلاعات و ارتباطات، دانشگاه می تواند با استفاده از اساتید مجرب و علاقه‌مند، که توانایی برقراری ارتباط با صنعت را دارند، شرکت‌های مادر تخصصی تشکیل دهد، تا شرکت‌های دانشجویی به نحوی به این شرکت‌های مادر وابسته شوند. این شرکت‌های مادر تخصصی، به دلیل اینکه استادهای با تجربه در آنها فعال خواهند بود، می‌توانند به نحوی در صنعت نفوذ کنند و حتی شرکت‌های کوچک هم می‌توانند در درون آنها قرار گیرند و زیر پوشش آنها باشند و شرکت‌های کوچک به دلیل اینکه زیر پوشش یک شرکت بزرگ قرار می‌گیرند، می‌توانند دوام بیاورند. من تصور می‌کنم این مدل می تواند به ایده‌ی شما کمک کند. نکته‌ای که به نظر من لازم است تا فعالیت‌های شما با موفقیت مواجه شود این است که دقیقاً باید مانند بخش خصوصی رفتار کنید. هدف شرکت این باشد که سود ببرد، بنابراین فعالانه کار را باید طوری انجام دهند، که به مقصود خود برسد. ما نباید یک شرکت را به ماهیت دولتی ببریم، که در آن صورت نشان دهنده ضعف ما است، اگر بتوانیم شرکت‌های دولتی را با یک مدل تبدیل به شرکت‌های خصوصی کنیم، آن زمان است که رقابت می تواند، به طور جدی مطرح شود. که این امر، نیاز به یک سیاست‌گذاری کلان در سطح مملکت دارد. نکته‌ی دیگر اینکه، موفقیت در توسعه تکنولوژیک لزوماً ارتباط جهانی را مطرح می‌کند، من با شهودی که در زمینه ی ارتباط صنعت بین‌المللی در طی این سال‌ها پیدا کرده‌ام، فکر می‌کنم یک زنجیره‌ی جهانی برای توسعه وجود دارد و اگر ما بتوانیم در آن زنجیره حضور داشته باشیم، حتی می توانیم زنجیره را به خود وابسته کنیم، در آن زمان است که می توانیم رشد کنیم و توسعه تکنولوژی ما معنا پیدا کند.

س: تعریف شما از کارآفرینی چیست و به نظر شما یک کارآفرین باید چه خصوصیاتی را داشته باشد؟

شاید تعریف کارآفرینی تا حدودی دشوار باشد هر کسی ایده‌های کارآفرینی به گونه‌ای باید در ذهن افراد جوشش پیدا کند تا بتوانند فراسوی روندهای جاری فکر کنند و با روحیه‌ای چالش‌پذیر دنبال توسعه و نوگرایی باشند. کارآفرین باید ایده‌ی اقتصادی داشته باشد یعنی حساب سود و زیان را بتواند به خوبی در نظر بگیرد ولی باید ابتکار و خلاقیت را نیز در نظر داشته باشد و در جستجوی ایده‌های نو و سازنده باشد. نکته‌ی دیگر این که کارآفرین باید از شکست هراس نداشته باشد، باید از عدم موفقیت‌ها درس بگیرد و دوباره فعالیت‌ها را برای موفقیت شروع کند.

س: به عنوان مطلب آخر اگر صحبتی هست بفرمایید؟

من امیدوار هستم ایده‌ی را که شما پیش رو دارید، با همراهی و کوشش همه جانبه‌ی دانشگاهیان به نتیجه‌ی مطلوبی برسد. تا در تمام اطراف دانشگاه، شرکت‌هایی که از دانشگاه بیرون آمده‌اند شکل بگیرند. فکر می کنم مرکز کارآفرینی و مرکز رشد و فناوری می‌توانند زمینه‌سازی کنند و وظیفه‌ی همه‌ی دانشگاهیان است که کمک کنند. به عنوان نمونه اگر یک شورای ارتباط با صنعت و کارآفرینی یا کمیته‌ای در سطح دانشگاه متشکل از اساتید با تجربه تشکیل شود و این اساتید به طور سیستماتیک تجربیاتشان را در آن شورا بیان کنند، که به اصطلاح سیاستگذاری و راه‌بری برای مرکز کارآفرینی باشد، آن زمان است که می‌توان برنامه‌ی استراتژیک تنظیم کرد، که این شورا راهبری آن را عهده‌دار شود، تا آرزویی که داریم در کنار دانشگاه مرکز توسعه‌ی تکنولوژی در سطح ملی و بین المللی ایجاد شود، تحقق یابد. 

س: آقای دکتر لطفاً در مورد سوابق تحصیلی و شغلی خود توضیح دهید؟

من در دبیرستان الهی واقع در منطقه ی نازی آباد تحصیل کردم. دوره ی دبیرستان از جنبه ی اصلاح آداب اجتماعی و منش اجتماعی بسیار مؤثر بود، افراد مستعد و الگو ساز بسیار وجود داشت. در رشته مهندسی مکانیک دانشگاه صنعتی شریف قبول شدم ولی به علت عدم علاقه مکانیک تغییر رشته داده و در رشته برق فارغ التحصیل شدم برای کارشناسی ارشد در 3 امتحان شرکت کردم کامپیوتر شریف، رشته کنترل شریف و دوره مشترک بین صدا و سیما و پلی تکنیک نیویورک در حوزه مخابرات و الکترونیک در هر سه مورد پذیرفته شدم. تحصیل در رشته کامپیوتر شریف و پلی تکنیک نیویورک را همزمان شروع کردم. ولی بعدا^” به علت محدودیتهای که وجود داشت بالاجبار کامپیوتر را کنار گذاشتم.

س: آیا شما توانستید با کارهای صنعتی موازی پیش بروید؟

بله.کار در صنعت را زمانی که برای کارشناسی ارشد تحصیل می کردم شروع کردم یعنی ; به موازات اینکه تحصیل می کردم کار صنعتی هم انجام می دادم و از سال 58 کار روی نگهداری سیستم های جدید صوتی صدا و سیما شروع کردم. زمانی که فارغ التحصیل شدم به علت نیازهای تخصصی جنگ به مخابرات سپاه رفتم در مخابرات سپاه در ابتداء تعمیر و نگهداری سیستم های مخابراتی و طراحی شبکه های مخابراتی را شروع کردیم و در ادامه به تحقیق و تولید سیستم های جدید مخابراتی پرداختیم و از سال 63 کار را در حوزه هوا فضا شروع کردم.

س: در این مجموعه فعالیت ها چه میزان نوآوری تکنولوژیک رخ داد؟

در همه این رشته های کاری نوآوری تکنولوژی بود. در تمام رشته های کاری که شروع کردیم تکنولوژی آن را نداشتیم بنابر این باید ایجاد می شد. ایجاد تکنولوژی با دانشگاه چه به صورت همکاری محدود و چه به صورت وسیع انجام شد. می توان گفت که در حال حاضر ما مجموعه ای از الگوهای کار مشترک را فوق العاده از نظر برای نوآوری تکنولوژی داریم.

س: لطفا^” در زمینه ی فعالیت هایی که در ایران خودرو انجام داده اید و تحولاتی که روی داده است توضیح دهید؟

ورود ما به ایران خودرو در واقع با شروع فعالیتهای شرکت تام بود.مدیریت ایران خودرو قصد داشتند مجموعه ای درست کنند که بتوانند برای تولید محصولاتی که طراحی می شود ایجاد خط کنند. لذا شرکتی را به نام « تام » که خلاصه شده تجهیزات، ابزار و ماشین افزار را تأسیس کردیم.

س: در طراحی تجهیزات و کار با ربات آیا شرکت « تام» فعالیتی کرده است آیا شرکت تام  می‌تواند طراح و سازنده ی  این تجهیزات با شد؟

مجموعه ای از افراد با تجربه به اضافه ی افرادی با خلاقیت بالا به علاوه همکاری تکنولوژیک، تکنولوژی که با قید سازنده خارجی شرکت تام را قادر کرده است که خطوط رباتیک را طراحی کرده و پیاده سازی کند.

س: آقای دکتر در استراتژی 10 ساله ایران خودرو ما می توانیم صادر کننده‌ی این دانش شویم؟

در حال حاضر توانمندی طراحی و ایجاد یک خط تولید با سطح تکنولوژی بالا وجود دارد و ما این کار را شروع کرده ایم.

س: آیا می توانیم در تکنولوژی خودرو ما هم به سطوح جهانی دست پیدا کنیم؟

در رشته های فنی شایستگی کلیدی ما در رشته های مخابرات و کنترل است. و با توجه    به اینکه خودرو به سمت استفاده وسیع از این دو رشته می رود ما می توانیم با همکاری وسیع تر با دانشگاه در این زمینه خود را به سطوح تکنولوژی دنیا نزدیک تر کرده تا در آتیه نزدیک بتوانیم ایجاد کننده این تکنولوژی باشیم. همینطور در زمینه دستیابی به تکنولوژی خودروهای با سوخت گاز طبیعی هم مزیت بسیار بالایی داریم. برای تحقق این امر در حال ایجاد یک پژوهشکده مشترک با دانشگاه صنعتی شریف هستیم.

س: به نظر شما یک کارآفرین چه ویژگی های مهمی دارد ؟ و آیا این ویژگی ها رفتاری، مدیریتی و یا سیستمی می باشد؟

کار آفرینی در ایران تفاوت بسیار با محیط های دیگر دارد. کار آفرینی تازه دارد اهمیت خودش را پیدا می کند. یک فرد کارآفرین زمانی که وارد محیط کار شود برای اینکه کارش مؤثر باشد باید یک مرحله رشد مستمر یادگیری و درک داشته باشد  و باید یک سیستم را از مراحل پایین طی کرده و تاانتها برود، به دلیل اینکه کار آفرینی یک مرحله، کارآفرین باید صبر داشته باشد، زیرا کار آفرین یک فرد خلاق است و خلاق یعنی؛ حساسیت بالا نسبت به محیط، و محیط ما عوامل زیادی دارد که باعث سرکوب انگیزه  کارآفرینی می شود و اصولا^” کار آفرینی یک محیط حامی می خواهد. که معمولا^” محیط حامی موقتی هست در این صورت مدیر کار آفرین اگر بخواهد کار بزرگی انجام دهد به دلیل اینکه محیط ما محیطی حامی نیست بنابراین مدیر کار آفرین باید توان این را داشته باشد که در محیط نفوذ کند و محیط را تغییر بدهد. در کشورهای دیگر برای کار آفرینی محیط به گونه ای آماده شده است که کارآفرینی در آنها به صورت سیستماتیک انجام می شود. به بیان دیگر کشورهای دیگر از این نظر از ما پیشرفته تر هستند. از افراد خلاق به صورت بهینه استفاده می‌کنند. یکی از دلایلی که ما این سیستم را نداریم این است که اغلب کارآفرینان ما در وسط راه دچار یأس و ناامیدی می شوند و به آن سیستم نمی رسیم.

س: لطفاً نظر خود را در ارتباط با کمکهایی که دانشگاه برای ارتقاء کیفیت خودرو می تواند بکند بیان کنید؟

هم اکنون خودرویی داریم که از کیفیت آن همه راضی نیستند. برای ارتقاء کیفیت باید قطعات کیفی و سیستم های تولیدی کیفی داشته باشیم در مورد قطعات عمده آنها توسط بخش خصوصی تولید می شود دانشگاه می تواند به عنوان کارآفرین به مواردی که باعث ارتقاء کیفیت سازندگان بخش خصوصی می شود به آنها کمک کند از جمله: عدم تسلط سازندگان بر مواد، عدم تسلط آنها بر فرآیندهای ساخت، عدم تسلط بر فرآیندهای کیفی و... از طرفی سازندگان باید قابلیت طراحی داشته باشند و دانشگاه می تواند در زمینه ی ایجاد هسته ای R&D به آنها کمک کند. همه اینها می تواند در قالب شرکتهای دانشجویی باشد که باعث ایجاد هسته های تخصصی در آینده نیز می‌شود.

س: آقای دکتر لطفاً خودتان را معرفی کنید و در مورد چگونگی تأسیس شرکت توضیح فرمایید؟

من رضا سمیع زاده متولد سال 1339 هستم و در دبیرستان جاویدان تهران تحصیل کردم، زمان انقلاب به دانشگاه صنعتی شریف راه پیدا کردم. تا سال 62 که بدلیل انقلاب فرهنگی دانشگاهها تعطیل بود من در جهاد دانشگاهی صنعتی شریف مشغول به کار بودم در این دوران با دوستان زیادی آشنا شدم مانند آقای دکتر طباطبایی که در حال حاضر رئیس جهاد دانشگاه صنعتی شریف هستند. بعد از مدتی به جهاد سازندگی لرستان رفتم و مدتی در آنجا بودم پس از آن عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد شدم و همزمان در سازمانهای مختلفی مشغول به کار گردیدم مانند شهرداری و مرکز کنترل ترافیک تهران که در این مرکز طراحی‌های سیستمی انجام دادم و مدیر پروژه‌ سیستم بودم. بعد از مدتی که در مرکز کنترل ترافیک بودم به شرکت دسکو رفتم که شرکتی مانند ساپکو می‌باشد در شرکت دسکو پروژه های بسیاری را انجام دادیم که شامل شناسایی زنجیره تأمین شرکت و تدوین روشهایی برای بهبود زنجیره تأمین ، و بالا بردن توانایی شرکت دسکو که باعث شد تغذیه خطوط پارس خودرو بعهده این شرکت واگذار گردد این کار باعث حذف برخی انبارهای پارس خودرو که موازی انبارهای دسکو بود گردید و باعث کاهش هزینه های انبارش و جابجایی برای پارس خودرو گردید در تغذیه خطوط پارس خودرو از روش کانبان استفاده شد و به همین جهت از انبارش بیش از نیاز قطعات پای خط جلوگیری بعمل آمد. همچنین یکی دیگر از فعالیتهایی که در دسکو انجام شد کنترل عملیات بود که تمام فعالیتهای شرکت را از مرحله دریافت سفارش تا مرحله تحویل کالا را دربر می گرفت و در این فعالیت کلیه کارهای برنامه ریزی ، کنترل و نظارت و تصحیحات انجام می پذیرفت و اما پس از اینکه شرکت سایپا، پارس خودرو را خرید و مقدمات ادغام دو شرکت موازی سازه گستر و دسکو فراهم شد شرکت را ترک کردم و به پیشنهاد آقای مهندس نقیب که مدیر عامل شرکت داروگر هستند به آن شرکت رفتم و حدود دو سال در آنجا بعنوان مدیر کارخانه ، معاون تولید ، معاون فروش و بازاریابی و نماینده مدیریت مشغول بکار بودم. در آن دو سال از عمده فعالیتهایی که انجام شد میتوان به تغییرات اساسی محیط کارخانه و تغییر روشهای فروش و تهیه یک سیستم فروش کارآمد اشاره کرد که باعث گردش سریعتر کالای تولید شده و کاهش حجم موجودی انبارها گردید در سیستم فروش جدید داروگر با استفاده از بارکد دریافت سفارش از فروشگاهها به راحتی انجام پذیرفت و با توجه به انتقال این اطلاعات به سیستم فروش و ارتباط سیستم فروش و سایر سیستمهای شرکت، برنامه ریزی برای تولید و تأمین متناسب با میزان سفارشات انجام شود به هر صورت با توجه به هماهنگیهای من و آقای مهندس نقیب شاید در حال حاضر این شرکت یکی از پیشرفته ترین شرکتها در این زمینه میباشد. پس از آن عضویت هیأت مدیره و مدیر عاملی شرکت گسترش انفورماتیک ایران را پذیرفتم. شرکت آن زمان در لیست فروش بود ، از طرف سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران مقرر شد که شرکت سرشاخه توسعه‌ تکنولوژی IT از طریق بخش خصوصی شود. اولین قدمی که در گسترش انفورماتیک انجام دادیم تغییر ساختار شرکت و تبدیل آن به صورت فرآیندی بود بصورتی که درحال حاضر در ساختار شرکت مثلاً معاونت بازرگانی وجود ندارد بلکه امور خرید و فروش هر فعالیت در همان واحد اتفاق می افتد و واحدها بصورت SBU (Strategic Business Unit) شده اند در سال 81 که مسئولیت شرکت را پذیرفتم این شرکت فعالیتهای محدودی فقط در زمینه فروش سخت افزار داشت اما در حال حاضر شرکت در زمینه های متنوعی فعالیت دارد و بعنوان یکGC (General Contractor)در زمینه IT در حال فعالیت است و این حاصل پروژه های مختلفی بود که در شرکت انجام پذیرفته است. در زمان پذیرش مسئولیت شرک مطرح می شد که گسترش انفورماتیک سرشاخه سخت افزاری سازمان گسترش است اما بیان کردیم که چیزی بعنوان سخت افزار به تنهایی وجود ندارد بلکه فقط سرویس می‌تواند انجام پذیرد. به همین لحاظ فعالیت در زمینه نرم افزار، شبکه و آموزش نیز رونق داده شد و فعالیتها در این زمینه ها نیز بصورت واقعی شروع شد و در این راستا اولین پروژه را با کشور هندوستان شروع کردیم و در طول 6 ماه یک SMEرا با هندی‌ها در قشم تأسیس کردیم شرکتی به نام ITMT با گروه HTMTکه در زمینه ارائه سیستمهای نرم افزاری یکپارچه فعالیت می کند و شاید من اولین فردی بودم که هنوز فرآیندهای سازمان شکل نگرفته بود که شرکت را تأسیس کردم. هدف ما این نیست که مدیریت SME ها را بدست آوریم به دلیل اینکه شرکت دولتی هستیم و نمی‌خواهیم دولت را بزرگ کنیم بلکه بخش خصوصی را می‌خواهیم رشد دهیم. در حال حاضر هیأت مدیره شرکت ITMTمتشکل از 3 ایرانی و 4 هندی می‌باشد در ماه یک بار در ایران و سالی دو مرتبه در هند جلسه برگزار می‌شود. زمانی که مسئولیت گسترش انفورماتیک ایران را پذیرفتم شرکت 68 نفر پرسنل داشت در حال حاضر شرکت بیش از 250 نفر پرسنل دارد و تعداد بی شماری پروژه های بسیار بزرگ را اجرا کرده و در دست اجرا دارد. از جمله در مناقصه بزرگترین پروژه بانکی کشور موفق بودیم و در واقع این اولین پروژه‌ای بود که در آن سرویس خواهیم فروخت در این پروژه ATM های بانک صنعت و معدن بعنوان شعبات بانک در سرتاسر ایران گسترش خواهندیافت.

تاکنون حدود 7 شرکت اقماری (SME) تأسیس کردیم و هدف ما از تأسیساین شرکتها توسعه ICT درکشور از طریق همکاری با بخش خصوصی و رشد این بخش بوده است .

پروژه دیگری که در این مدت انجام شد ساخت کامپیوتر ملی (کلونایزر) می باشد که با همکاری بخش خصوصی انجام شد و شرکتی با نام شگرف نیز تأسیس گردید. ساخت این کامپیوتر بیش از دو سال طول کشید و برای تولید آن نیز کارخانه ای در شیراز تأسیس شد که ظرفیت تولید آن 20000  دستگاه است . از دیگر پروژه های این شرکت می توان به تأسیس شرکتی جهت ارائه اینترنت پرسرعت (ADSL)نام برد که با همکاری شرکتی از سنگاپور انجام گرفته و جزء سه شرکت موفق در زمینه ارائه خدمات اینترنت پرسرعت است که برای راه اندازی این شرکت از مدل تجاری خاصی استفاده شده است. این شرکت ارائه کننده خطوط دیتا می باشد. پروژه دیگر این شرکت ساخت ابزاری برای اتصال به اینترنت بدون نیاز به کامپیوتر است که در این زمینه با همکاری دانشگاه شریف و بخش خصوصی نمونه اولیه تهیه شده و مراحل صنعتی شدن نیز پیگیری می شود.

شرکت دیگری به نام شرکت گسترش سامانه های حفاظتی هوشمند آسیا داریم که محصولات آن مانند دوربین‌های مدار بسته و سرعت‌ سنج و سیستمهای کنترل حمل و نقل شهری می‌باشد.

فعالیت دیگری هم که انجام دادیم تأسیس بخش آموزش در شرکت است. شرکت یک دانشکده جامع علمی کاربردی دارد، زمانی که من به شرکت آمدم حدود 300 دانشجو فوق‌دیپلم داشت که در حال حاضر بیش از 600 دانشجو فوق‌دیپلم دارد و ما اولین شرکتی هستیم که مجوز لیسانس از دانشگاه جامع علمی کاربردی کسب کردیم دانشجویان لیسانس IT را از طریق کنکور سراسری جذب می کنیم و فکر می‌کنم 150 دانشجو لیسانس داریم و در حال حاضر دانشکده‌ی بزرگی داریم.

کار دیگری که راه‌اندازی کردیم آموزش international بود، این کار را با هندی‌‌ها شروع کردیم و در حال حاضر 1500 دانش‌پژوه دارد. در این مرکز دانش پژوهان 3 سال درس می‌خوانند و یک سال به استرالیا و یا هند می‌روند و لیسانس IT را دریافت می‌کنند، جزء برنامه بود که این یک سال حذف شود و در همین مرکز واحدها را بگذرانند اما صورت نگرفت . حاصل همه فعالیتهایی که در مدت این چهار سال اتفاق افتاده است این است که میزان فروش بیش از 4 برابر شده و شرکت قابلیت انجام دادن پروژه های بزرگ ICT را در کشور کسب کرده و تبدیل به شرکتی یاد گیرنده شده است که از همکاری با شرکتهای داخلی و خارجی در حال یادگیری است و سعی در انتقال دانش فنی دارد.

س: رمز موفقیت خود را چه می‌دانید و خلاقانه‌ترین ایده‌ای که باعث تحول شرکت شده چیست؟

من فکر می کنم مهمترین چیزی که یک مدیر باید داشته باشد جسارت می‌باشد، دومین مورد سلامتی مالی است و یک مدیر باید سلامتی مالی مجموعه را حفظ کند و نقطه‌ ضعف مالی نداشته باشد. سومین مورد خلاقیت می‌باشد و شما باید در ذهن مدل داشته باشید.

س: آقای دکتر در تقسیم‌بندی‌هایی که در زمینه کارآفرینی داریم سه دسته کارآفرین را می‌توان تعریف کرد: دسته اول کارآفرینانی هستند که در حوزه سیاست‌گذاری تحول ایجاد می‌کنند در سیاست‌گذاری کلان با توجه به قوانینی که وضع می‌کنند، می‌توانند باعث ایجاد زمینه‌های کارآفرینی شوند، دسته دوم کارآفرینان درون سازمانی هستند که در داخل یک سازمان مشخص با توجه به اختیاراتی که دارند تحولاتی را ایجاد می کنند که باعث رشد و شکوفایی آن سازمان می‌شود، دسته سوم کارآفرینان SME ها هستند کارآفرینان کوچک و متوسط اینها دسته‌ای هستند که کارشان را از صفر سرمایه گذاری می کنند با توجه به تعاریف شما جزء دسته سوم هستید. به نظر شما یک کارآفرین باید دارای چه خصوصیاتی باشد تا در زمینه‌ کار خود موفق باشد و تعریف شخصی شما از کارآفرینی چیست؟

 من مدیر حرفه‌ای هستم و در این شرکت سهام ندارم شاید یکی از رمزهای موفقیت ما این بود که من مالک شرکت نبودم و به دلیل اینکه مدیر حرفه‌ای هستم می‌توانم کارهای زیادی انجام دهم که اگر مالک بودم نمی‌توانستم فکر ‌کنم باید نام این را حرفه‌ای گری بگذاریم مدیران حرفه‌ای می‌توانند با توسعه کارها کارآفرین باشند.

س: لطفاً در مورد ارتباط مؤثر صنعت با دانشگاه صحبت کنید؟

حفظ ارتباط صنعت با دانشگاه بستگی به صنعت دارد، صنعت ما مستقل نیست بلکه وابسته می‌باشد. صنعت وابسته علم را از جایی که آن تولید می‌شود می‌آورد یعنی از دانشگاه ما نمی‌گیرند بلکه از دانشگاه‌های بیرون می‌آورد به دلیل اینکه دانشگاه ما عمدتاً افراد را تربیت می‌کند و علم را توزیع می کند، در صورتی که در سطح دنیا دانشگاه‌ها برای پشتیبانی از صنعت ایجاد شدند اگر دانشگاه به طور ذاتی چیزی را تبدیل به Business نکند ارزش ذاتی ندارد. نکته آن است اگر بخش خصوصی چرخ صنعتی را بچرخاند صنعت دانشگاه را به خدمت خود می‌گیرد اما به دلیل اینکه دولت بزرگترین مالک صنعتی ایران است دانشگاه‌ها جدا از صنعت زندگی می‌کنند، دانشگاه خود را در ماورای صنعت می‌داند نه در خدمت صنعت به این ترتیب به نظر من اصولاً چیزی به نام ارتباط صنعت با دانشگاه به مفهوم جدی وجود خارجی ندارد، در این وضعیت راه حل  خصوصی‌سازی صنعت و دانشگاه است. به اعتقاد من بسیاری از حرکات ما کاریکاتوری از غرب است، این هم (ارتباط صنعت و دانشگاه) یک کاریکاتوری از غرب است به این دلیل شکل نمی‌گیرد.

س: در مرکز کارآفرینی دانشگاه صنعتی شریف ایده‌ای مطرح شده تحت عنوان "تأسیس شرکت‌های دانشجویی" این ایده در فاز مطالعاتی قرار دارد در قالب این طرح فراخوانی به چاپ می رسد تا گروه‌های دانشجویی که در زمینه کاری علاقمند هستند و احساس می‌کنند می‌توانند نوآور باشند به مرکز مراجعه کنند و ثبت شرکت انجام دهند البته ثبت شرکت در داخل دانشگاه صورت می‌گیرد، حوزه‌ فعالیت آنها مرز دانشگاه است و قوانینی هم که بر ایشان حاکم است قوانین ساده شده تجارت می‌باشد. آنها تحت رهبری علمی و فنی یا فنی و علمی یا نیرویی که از صنعت آمده‌ یا نیرویی که آکادمیک است می‌باشند این مرکز نقش مشاور را برای این تیم‌ها دارد و آموزش‌های لازم را به آنها می‌دهد. پروژه‌های علمی که در نظر دارند را ابلاغ می‌کنند تا به نتیجه‌ خوبی برسند، بعد از فارغ التحصیلی به 3 دسته تقسیم می شوند: دسته‌ی اول تیمی که موفق بوده از تجربیات خود استفاده می کند و همان طور که موفق بوده می‌توان به آن کمک کرد تا موفق بماند، دسته‌ دوم تیمی که شکست خورده با توجه به اینکه شکست خورده شکست آنها تبعات زیادی نداشته و از طرفی این تجربه می‌تواند یک پشتوانه برای آنها باشد و در بیرون راحت کار کنند، دسته سوم تیمی که بینا‌بین هستند نه خیلی موفق و نه ناموفق اینها را می توان در مرکز رشد و فناوری دانشگاه تحت پوشش قرار داد تا در آنجا پیشرفت کنند با این توضیحات لطفاً نظر خود را در ارتباط با این ایده بفرمایید؟

اگر در جایی دیگر از دنیا این کار انجام شده و موفق بوده شما هم این کار را شروع کنید به دلیل اینکه احتمال موفقیت آن بیشتر است مراقب باشید حالت کاریکاتور نداشته باشد.

به نظر من در این روشها به دنبال خلاقیت پایه‌ای نباشید زیرا که فاکتورهای درگیر در موضوع زیاد بوده و مهمترین کار ایرانیزه کردن روشهاست نه خلق روشهای کاملاً جدید.

 با وجود تمام مشکلات چاره‌ای جز این نداریم که کشورمان را خودمان بسازیم و توصیه من به دانشجویان این است که از روشهای موفقی که در دنیا تجربه شده است استفاده بیشتری کنند.

س: آقای دکتر لطفاً در مورد سوابق تحصیلی خود توضیح دهید؟

من در رشته مهندسی صنایع از دانشگاه صنعتی شریف لیسانس گرفتم و پس از اخذ فوق لیسانس در همین رشته از دانشگاه تربیت مدرس به کانادا رفتم و دکترایم را در رشته سیستم­های اطلاعاتی و مدیریت(MS/IS) از دانشگاه مک مستر گرفته و بعد از آن یک سال برای تحقیق در مقطع دکتری در همانجا بودم و همزمان در دانشگاه مزبور در حوزه سیستم­های اطلاعاتی تدریس می‌کردم. در سال 77 به ایران برگشتم و از همان اول چند هدف را در برنامه اصلی کار خودم قرار دادم یکی ایجاد یک شرکت خصوصی بشکل اصولی و براساس مدلهای علمی روز به دلیل اینکه اعتقاد دارم بخش خصوصی پرچم­دار توسعه در کشور می­باشد و در ایران متاسفانه بویژه در بخش تولید این بخش بسیار ضعیف است و همان تعداد محدودی هم که وجود دارند براساس مدل سنتی یعنی مدل ایجاد کسب و کار توسط پدر و انتقال آن به فرزندان کار می­کنند و مدلهای روز که در آن کسب و کار توسط گروهی کارآفرین ایجاد و پس از راه­اندازی، شرکت به بورس برده شده و در اختیار عموم مردم قرار می­گیرد وجود ندارد و لذا علاقمند بودم این مدل را به عنوان الگوی موفق در ایران پیاده سازی نمایم. هدف دوم من کمک به شناساندن و توسعه اینترنت و تجارت الکترونیک در کشور بود که در آن زمان بسیار ناشناخته بود هر چند که هنوز هم خیلی شناخته شده نیست و لذا براساس این دو هدف شرکت افرانت را با کمک همسرم که ایشان نیز مدرک MBA خود را از مک مستر گرفته بود و نیز تنی چند از دوستان تاسیس کردیم که تاکنون علیرغم تمام مشکلات موجود در حوزه IT با موفقیت و یک آهنگ رشد منطقی به کارخود ادامه می­دهد. هدف سوم من کمک به ایجاد دانشکده مدیریت در دانشگاه صنعتی شریف در حد توان خود و تدریس در آن بود که هم­اکنون به آن مشغولم.

س: باتوجه به استاندارد بین­المللی کسی که در سه دانشگاه تحصیل می­کند در واقع مزیتی محسوب می­شود که تاثیرات مثبتی را دارد و در فضای مختلف بودن و این خیلی مفید است، نظر شما چیست؟

همین طور است، نه تنها تنوع دانشگاههائی که در آنها درس می­خوانید خوب است، بلکه وجود فاصله بین مقاطع تحصیلی و انجام کار اجرائی بین آنها هم خیلی به درک و فهم مطالب در کلاس درس در دوران دانشجوئی کمک می­کند. در مورد خود من بین لیسانس و فوق­لیسانس حدود 7 سال و بین  فوق­لیسانس و دکتری حدود 3 سال فاصله افتاد و این باعث شد وقتی در کلاسهای درسی در این مقاطع می­نشستم برخلاف دوره لیسانس میدانستم دنبال چه چیزی هستم در نتیجه معمولاً با دست پر از کلاس برمی­گشتم. اهمیت داشتن تجربه کاری قبل از ورود به دوره فوق­لیسانس و دکترا بویژه در رشته مدیریت بدلیل ماهیت آن از اهمیت ویژه­ای برخورددار است و به همین دلیل و همگام با سایر کشورها در دانشکده اقتصاد و مدیریت دانشگاه شریف نیز ما بتدریج سابقه­کاری را مبنای گزینش قرار دادیم بطوریکه امسال برای نوبت دومی­ها سه سال سابقه کاری به عنوان شرط ورود به دوره MBAدر نظر گرفته شد. البته باید توجه داشت که انداختن فاصله بین مقاطع تحصیلی در کنار محاسنی که دارد مخاطراتی هم دارد که مهمترین آن درگیر شدن فرد در کارهای اجرائی و احتمال انصراف وی از ادامه تحصیل است که کسانی که علاقه جدی به ادامه تحصیل دارند باید آن را در نظر داشته باشند.

س: آقای دکتر قاسم زاده ، فلسفه­ی نام شرکت و ماموریت اصلی آن چیست؟

ایده شرکت افرانت در واقع زمانی به ذهن من آمد که هنوز در کانادا بودم و این شرکت را در ابتدا در همانجا به ثبت رساندم و علت انتخاب نام افرانت این بود که افرا درخت معروفی است که بسیار زیاد در آن کشور وجود دارد و با توجه به سادگی و کوتاهی این نام و عدم وجود حروف نامانوس و غیر قابل تلفظ برای خارجیها "مثل ق و خ" در آن که بدلیل نام فامیلی خود آن را تجربه کرده بودم این نام را برای شرکت انتخاب کردیم.  البته این دلیل اول بود ، دلیل دوم و شاید مهمتر آن این بود که نام افرانت با نام اولین شبکه اینترنتی دنیا یعنی آرپانت ARPANETشبیه بود و فکر کردیم این تشابه می­تواند در معرفی ماموریت افرانت و نیز به خاطر سپاری و یاد آوری نام آن کمک زیادی ­کند که همینطور هم شد . ماموریت اصلی شرکت هم همانطور که گفتم کمک به پیاده­سازی و توسعه اینترنت و تجارت الکترونیکی در کشور و نیز ایجاد مدلی موفق براساس اصول علمی و رایج در جهان بود، همانطور که میدانید تمام ICPها که امروز قریب 30 تا هستند و اکثرISPها که امروز حدود 1000 شرکت هستند کار خود را بعد از ما و با الهام­گیری از افرانت که در راه توسعه اینترنت آن هم در بخش خصوصی نقش خط شکن را در کشور ایفاد کرده بود آغاز کردند. ما در افرانت همواره سعی و تلاشمان بر شکستن مرزهای صنعت و دانش و به پیش بردن این مرزها بوده و راه­اندازی اولین روزنامه On-line کشور، راه­اندازی سایت اعلام نتایج کنکور با یک میلیون مراجعه در روز از طریق وب، email و SMSکه هر کدام در زمان خود اقدامی جدید و نوظهور بوده و اخیراً معرفی سرویس تلفن آسان و اینترنت آسان که در آن کاربران بدون استفاده از کارت و رمز عبور از سرویس استفاده نموده و پول آن را بعداً با قبض تلفن پرداخت می­کنند تنها نمونه­هائی از فعالیتهای پیشتازانه افرانت در حوزه IT کشور است.

س: آیا این یک روش رقابتی و ایده ا­ی موفق است؟

ما احساس می­کنیم دلیل اینکه بسیاری از شرکتهایIT موفق نیستند این است که یک عده عمدتاً با افراد لیسانس فنی شرکتی را ایجاد میکنند بدون آنکه از اصول اولیه مدیریت و سازمان علم و اطلاعی داشته باشند. کسانی که می­خواهند وارد کسب و کار شوند باید متوجه باشند که علاوه بر مسائل فنی و بلکه مهمتر از آن فهم و درک کسب و کاری که در آن می­خواهند فعالیت کنند و نحوه اداره آن می­باشد که در دانشکده­های مدیریت تدریس می­شوند. برای ایجاد کسب و کار جدید شما اول باید مدل کسب و کار (Business Model) خوبی داشته باشید. امروز در دنیا جنگ بین محصولات نیست بلکه بین مدلهای کسب و کاری است. یاهو و گوگل هر دو یک محصول یعنی موتور جستجو را ارائه می­دهند ولی گوگل چون مدل کسب و کار بهتری دارد علیرغم اینکه هزارمین موتور جستجو است که به بازار ارائه شده عمده سهم بازار را از دست یاهو که اولین است و نیز سایرین می­گیرد. مدل کسب و کار جوهره کار است که اگر درست طراحی شود شانس موفقیت را افزایش می­دهد ولی اگر درست طراحی نشود احتمال شکست قطعی است.طرح تجاری (Business Plan) هم بیان کمی مدل کسب و کاری است. برای ایجاد و اداره شرکت کارآفرینان علاوه بر مطالب فوق حداقل با علوم بازاریابی و فروش، حسابداری در سطح مدیران و نیز حقوق تجارت آشنا باشند تا ضمن اداره اصولی شرکت شانس موفقیت خود را افزایش دهند. در کشورهای خارجی کارآفرین را سرمایه­ی ملی می­دانند و ما هم به نوبه خود باید از این سرمایه مهم ملی حمایت و حفاظت کنیم. سرمایه ملی کشور نفت و ذخائر زیرزمینی نیست. مهمترین سرمایه ملی هر کشور انسانهای آن است که اگر درست مدیریت شوند بدون نفت هم موفق می­شویم و اگر نشوند با نفت هم به جائی نمی­رسیم. کارآفرینان در زمره مهمترین منابع انسانی در یک جامعه هستند که باید در عمل و نه در تیتر روزنامه­ها و مصاحبه­ها مورد حمایت قرار بگیرند. امروز اگر در ایران چک صادر شده توسط کارآفرینی بهر دلیل برگشت بخورد وی از نظر قانونی فرقی با کلاهبردار ندارد و بالطبع سر از زندان در می­آورد.  ولی در غرب چون واقعاً کارآفرین را سرمایه ملی میدانند و شکست وی را لطمه به کشور قلمداد میکنند در مواردی که صنایع بهر دلیل دچار مشکل مالی می­شوند ایشان را تحت پوشش قانونی برای مدت مشخصی قرار می­دهند که در این فاصله طلبکارها از جمله پرسنل شرکت دیگر کاری با کارآفرین ندارند و وی فرصت پیدا می­کندبه رفع مشکلات بپردازد. در این مدت اگر وی توانست با تغییر استراکچر مالی شرکت هزینه­ها را کاهش می­دهد دوباره به کسب و کار برمی­گردد و اگر نتوانست اموال شرکت حراج و مطالبات طلبکاران از محل آن پرداخت می­شود. البته معمولاً با استفاده از این فرصت غالباً امکان بازگشت کارآفرین به کسب و کار فراهم می­گردد و منافع این نوع برخورد اصولی از سوی دولت نه تنها به کارآفرین بلکه به خود دولت و جامعه برمی­گردد و این گونه اقدامات موجب دلگرمی کارآفرینان و کاهش ریسک آن و پیوستن جمع بیشتری به فعالیت­های کارآفرینانه می­گردد.

س: آیا پس از موفقیت به حمایت دولت نیاز ندارد؟

کارآفرینان امروز و صاحبان صنایع آینده همیشه به حمایت دولت اعم از مادی و معنوی نیاز دارند و دولت نیز برای توسعه، ایجاد اشتغال و رشد اقتصادی و مطرح شدن در سطح بین­المللی به ایشان نیاز دارد که متاسفانه این امر ساده ولی مهم در کشورهای توسعه نیافته از جمله ایران براحتی درک نمی­شود و نتیجه آن هم همان چیزی است که می­بینید. در حالیکه کشورهایی که به جذب افراد از طریق اعطای مهاجرت به اشخاص از طریق کشورهای دیگر می­پردازند همیشه کارآفرینان را در اولویت جذب نیروی انسانی خود قرار داده و سعی بر خدمت و نگهدای از این سرمایه­های ملی در کشور خود دارند.

س: طلبکارها را که دولت پول آنها را داد بعد از آن چه اتفاقی می­افتد؟

دولت پول طلبکارها را نمی­دهد، بلکه بجای برخورد با کارآفرین در اولین نابسامانی مالی (که می­تواند منجر به برگشت خوردن چکهای وی می­شود) با باز کردن چتر حمایتی برروی وی به او فرصت می­دهد تا با تغییر ساختار هزینه­ها و کاهش آنها و اعمال اصلاحات لازم در شرکت ضمن بازگشت مجدد به صحنه کسب و کار بتوانند مطالبات طلبکاران را پرداخت کرده و از این رهگذر بیشتری به خیل بیکاران کشور اضافه نگردد.

س: مدل کسب و کار شما در افرانت چیست ؟

ما در افرانت در حوزه اینترنت سه مدل کسب و کار اصلی داریم:  یکی اینترنت پرسرعت، یکی اینترنت Dial up و یکی Voice. اینترنت Dial up که بدلیل محدودیت خطوط تلفن، نبودE1  و عدم عزم جدی ما برای ارائه این نوع سرویس در ابتدا خیلی محدود بود، اینترنت پرسرعت هم که با مصوبه شورا ممنوع شده بود. در Voice هم که منتظر مجوز بودیم. البته مصوبه شورا در اجرا همانطور که پیش بینی می­شد با مشکل مواجه شد و لذا عملاً ما هیچ وقت در درآمد افت نداشتیم ولی با این مصوبه رشد ما را خیلی کند کرد چون سازمانها و شرکتهای دیگر تمایلی به گرفتن سرویس از شرکتهای خصوصی نداشتند ولی الان با توسعه خوبی که در سرویسهای Dial up و Voice داده­ایم نسبت به میانگین بازار رشد چشم­گیری داشته­ایم. همانطور که میدانید بدلیل عدم حمایت جدی دولت و نیز برخی مشکلات داخلی امروز بسیاری از شرکتهای ISP حتی در پرداخت حوق پرسنل خود هم مشکل دارند در حالی که ما این مشکل را از ابتدا تاکنون نداشته­ایم و در طول این سالها شرکت را با یک آهنگ ملایم و منطقی رشد داده و سعی کرده­ایم با متنوع کردن محصولاتمان و به اصطلاح ایجاد پورتفولیو ریسکهایی از قبیل آنچه گفته شد را به حداقل برسانیم. خاطرم هست در سال 1999 یک بانک سوییسی با ما تماس گرفت برای خرید بخشی از سهام افرانت، می­گفتند از طریق سفارت کشورشان با افرانت (که در آن زمان جزء معدود شرکتهای اینترنتی در ایران بود) آشنا شده­اند و بعد هم از طریق وب سایت شرکت اطلاعات بیشتری در مورد آن بدست آورده بود.

این بانک بعداً نماینده­ای به ایران فرستاده و به ما پیشنهاد داد تا در افرانت سرمایه­گذاری کرده و با هم مشترکاً افرانت را وارد بورس NASDAQ در آمریکا کنیم. این پیشنهاد اول از نظر ما غیرممکن به نظر می­رسید چون ایران در تحریم آمریکا قرار داشت و ورود یک شرکت ایرانی به بورس آمریکا غیرعملی بنظر می­رسید؛ ولی جالب این بود که ایشان طرح مشخصی را برای این امر تدوین و طراحی کرده بودند و گام به گام آن را تا مرحله وارد شدن افرانت به بورس برای ما تشریح کردند که در آن زمان برای من خیلی جالب بود. بدنبال این پیشنهاد ما مذاکرات مفصلی با ایشان داشتیم تا به مرحله قیمت­گذاری رسیدیم که این امر مصادف با سقوط قیمت شرکتهای IT در بورس در سال 2000 موسوم به Crash سال 2000 شد و این امر که موجب متوقف شدن این مذاکرات گردید. سه سال بعد یعنی در سال 2002 بانک توسعه اسلامی به نمایندگی صندوق Injazat برای سرمایه­گذاری در صنعت IT وارد ایران شد و ما مذاکراتی را با آنها تا پایان مرحله due deligence (یعنی بررسی دقیق شرکتی که می­خواهند بخرند) انجام دادیم و حتی شرکت قیمت گذاری و توافقات اصولی برای خرید 40% از سهام شرکت توسط ایشان بعمل آمد و بدنبال کسب توافق با بانک توسعه اسلامی طی یک مصاحبه مطبوعاتی و رادیو تلویزیونی خبر این موفقیت به عموم اعلام گردید. نکته حائز اهمیت این بود که بانک مزبور در آن زمان تنها دو شرکت ایرانی را برای سرمایه­گذاری انتخاب کرده بود، افرانت از بین شرکتهای اینترنتی و یک شرکت دیگر از بین شرکتهای نرم افزاری بقیه شرکتهای متقاضی را هم رد کرده بودند چون استنباط آنها این بود که اولاً در آن شرکتها مدیریت در دست افراد فنی است که با مسائل مدیریت و سازمانی آشنایی ندارند و ثانیاً فکر می­کردند دفاتر آنها از شفافیت کافی برخوردار نیست. شاید اولین و مهمترین دلایل بانک توسعه اسلامی در انتخاب افرانت برای سرمایه­گذاری وجود شفافیت در حسابهای ما بود علیرغم اینکه بسیاری از شرکتها در ایران دو دفتره هستند و بعضاً دلایل قابل توجهی نیز برای اینکار خود دارند. ولی ما علیرغم علم به این مشکلات از ابتدا ترجیح داده بودیم هزینه این مشکلات را بپردازیم ولی با توجه به برنامه آینده خود برای ورود به بورس یک دفتره عمل کنیم. دومین دلیل انتخاب ما وجود رویه­های مدون سازمانی برای اداره شرکت و عدم وابستگی آن به افراد برای رشد و توسعه است. به عنوان نمونه شرکت ما اولین شرکت در حوزه IT بود که گواهینامه کیفیت ISO را از RWTUV آلمان دریافت کرد. بنابراین وقتی آنها این عوامل سازمانی و نیز نیروهای انسانی کارآمد با تحصیلات دانشگاهی بالا را که عمدتاً اساتید یا فارغ­التحصیلان و یا دانشجویان دانشگاه شریف و یا سایر دانشگاههای خوب هستند دیدند تصمیمشان برای سرمایه­گذاری در افرانت جدی­تر شد.

به هر حال این توافقات با بانک توسعه اسلامی انجام شد ولی در مرحله آخر یعنی در مرحله امضای موافقتنامه حمله آمریکا به عراق اتفاق افتاد و این موضوع سرمایه گذاری در ایران توسط بانک توسعه اسلامی را به حالت تعلیق درآورد که بعداً سازمان گسترش و نوسازی که تصمیم به سرمایه­گذاری در حوزه IT گرفته بود و در جریان مذاکرات ما با بانک توسعه قرار داشت وارد مذاکره شده و پس از حدود یکسال مذاکره نهایتاً سازمان گسترش بعنوان سهامدار وارد شرکت افرانت شد که این امر کمک زیادی به تقویت شرکت از نظر مالی و سازمانی نموده و با توجه به تجارب خوبی که این سازمان در وارد کردن شرکتهای تابعه­اش به بورس دارد شرکت را در موقعیت بسیار مناسبتری برای ورود به بورس قرار داد.

س: لطفاً در مورد برنامه افرانت برای ورود به بورس و اینکه اصولاً چرا به دنبال ورود به بورس هستید صحبت کنید.

همانطور که اول مصاحبه هم گفتم یکی از اهداف اصلی من راه اندازی یک کسب و کار جدید در ایران مبتنی بر مدلهای رایج جهان بجای مدلهای سنتی است که براساس آن کارآفرینان صنایع را ایجاد و در نهایت وارد بورس کرده و ضمن کسب سود از این محل امکانات مشارکت عمومی در امر توسعه را فراهم می­کنند.

بهرحال صرف نظر از مشکلات مقطعی، هدف اصلی ما از روز اول ورود افرانت به بورس بوده است چون با این کار مردم سهامدار افرانت می­شوند و شرکت عام المنفعه می­شود و دولت مجبور می­شود در برخورد با ما بعنوان یک شرکت بورسی که سهامدار آن هزار نفر از مردم هستند سنجیده­تر عمل کند. حسن دیگر ورود به بورس اینست که شرکت قوام سازمانی و مالی پیدا می­کند. همچنین با ورود به بورس و تبدیل شرکت به سهامی عام ما می­توانیم کارکنان شرکت را در سهام آن شریک کنیم. ما چند سال است که موضوع ورود به بورس را خیلی جدی پیگیری می­کنیم و شرایط ورود به آن که به عنوان مثال سوددهی و داشتن صورتهای مالی حسابرسی شده توسط حسابرس مورد تایید بورس و غیره است را در خود ایجاد نموده­ایم و قبلاً تصمیم داشتیم امسال وارد بورس شویم ولی بدلیل شرایطی که از سال قبل در بورس پیش آمد و منجر به کاهش شدید شاخص بورس تهران گردید تعمداً آهنگ این حرکت را کند کردیم و فعلاً برای انجام آن عجله­ای هم نداریم. ما طبق برنامه­مان تصمیم داریم اگر بورس تا پایان 85 از این حالت بحرانی که فعلاً در آن قرار دارد خارج شود افرانت را در سال 86 به امید خدا وارد بورس کنیم.

فکر می­کنم مناسب باشد در اینجا در مورد محاسن و معایب ورود به بورس بویژه برای شرکتهای IT که مدیران و مالکین آنها کمتر با این مسائل آشنا هستند کمی صحبت کنم. اول این را بگویم که برآیند محاسن و معایب اینکار اصولاً مثبت است و به همین دلیل است که طی چندین دهه گذشته شرکتهای دنیا از مدل شرکت­داری سنتی که انتقال مالکیت و مدیریت شرکت از پسر به پدر بوده تغییر یافته و به مدل ایجاد شرکت، ورود به بورس و خروج (بصورت فروش بخشی از سهام و یا خروج کامل) پس از 3 تا 5 سال تبدیل شده است. اول معایب ورود به بورس را می­گویم. مهمترین عیب ورود به بورس این است که درصد سهام شما به عنوان بنیانگذار و در نتیجه میزان کنترل شما بر شرکت کم می­شود البته درعوض ارزش هر سهم شرکت بیشتر میشود. عیب دیگر آن این است که کلیه مردم از جمله رقبای شرکت شما در جریان تمام مسائل داخلی شما قرار می­گیرند چون آنها هم میتوانند سهام شما را از بورس خریداری و با حضور در مجموع عمومی در جریان اطلاعات محرمانه شما قرار گیرند و اتفاقاً یکی از دلایلی که برخی از شرکتها در ایران تمایلی به ورود به بورس ندارند همین است. عیب دیگر ورود به بورس تمرکز مدیران شرکت از مسائل فنی و R&D که بویژه در سالهای اول عمر شرکت بسیار ضروری است به مسائل مالی تغییر می­کند زیرا باید پاسخگوی سهامداران و خواست ایشان برای دریافت سود باشد و لذا بعضاً مجبور می­شوند برای راضی نگهداشتن سهامداران سود شرکت را بجای صرف نمودن در امور توسعه­ای بصورت سود سهام میان سهامداران توزیع کنند تا آنها را راضی نگهدارند.

علیرغم معایب فوق و سایر معایبی که ورود یک شرکت به بورس دارد محسنات این حرکت بقدری زیاد است که تمام شرکتهای غربی اوج موفقیت خود را ورودبه بازار سهام که اصطلاحاً (Initial Public Offering) IPO خوانده می­شود  می­دانند و تمام تلاش خود را صرف آن می­کنند. ببینیم این محاسن چیست که همه دنبال آن هستند. اولین حسن ورود به بورس امکان جذب منابع مالی از سهامداران از طریق افزایش سرمایه است و مدیران در صورتی که بتوانند در مجمع عمومی سهامداران را در مورد افزایش سرمایه متقاعد کنند بجای دریافت وام با بهره بالا از بانک میتوانند از محل افزایش سرمایه توسعه­های مورد نظر را در شرکت انجام دهد. حسن دوم ورود به بورس این است که سرمایه سهامداران قابلیت نقد شوندگی و یا اصطلاحاً Liquidty پیدا می­کند به عبارت دیگر هریک از سهامداران در هر زمان که بخواهد هر مقدار از سهام خود رامی­تواند در بازار خرید و فروش نموده و در صورتی که شخصاً به پول نیاز دارد با فروش بخشی از سهام خود از بازار سرمایه آن را تامین نماید. در حالی که شرکتهایی که در بورس نیستند این مزیت را ندارند و ممکن است شرکتشان ارزش بسیار بیشتری داشته باشد و آنها هم سهام بالایی در آن شرکت داشته باشند ولی مشکل اینست که کسی که حاضر باشد سهام آنها را در زمانی که به پول نیاز دارند بخرد وجود ندارد، حسن سوم ورود به بورس ارتقاء قوام سازمانی و مالی شرکت و ایجاد تصویر مثبت از شرکت در بازار است. حسن چهارم ورود به بورس اینست که حضور نام شرکت در تابلوی بورس و اطلاعات مربوط به بورس که در رسانه­های مختلف ثبت می­شود موجب تبلیغات رایگان نام شرکت و کاهش قابل ملاحظه در هزینه­های بازاریابی شرکت میگردد، حسن دیگر ورود به بورس این است که افرادی که سهام یک شرکت را می­خرند طبعاً تمایل پیدا می­کنند که محصولات همان شرکت را خود سهامدارش هستند خریداری کنند. بهرحال این محاسن و مجموعه محاسن دیگری که ذکر آنها از حوصله این مصاحبه خارج است موجب گردیده که در کشورهای پیشرفته مدل سیستمی کسب و کار، مدل جدیدی که توضیح آن را دادم تبدیل شده و شاخص موفقیت شرکتها ورود آنها به مرحله IPO و شاخص موفقیت شرکتها ورود آنها به مرحله IPO و شاخص موفقیت انتقاد کشورها تعداد شرکتهایی که به مرحله IPO رسیده­اند باشد.

کسانی که با مسائل مدرن مدیریتی آشنا نیستند معمولاً دچار وابستگی عاطفی به شرکت خود می­شوند که این بسیار خطرناک است و در بلند مدت باعث وابستگی ایشان به شرکت و وابستگی شرکت به ایشان می­شود و در نتیجه حتی اگر بعدها بخواهند خروج کنند براحتی نمی­توانند و شرکت که به آنها وابسته شده، بند پای ایشان برای برنامه­های آینده زندگیشان می­شود در حالی که با ورود به بورس ایشان می­توانند آزادانه در مورد برنامه­های آینده خود تصمیم بگیرند. یک نکته دیگر را هم بگویم و آن اینکه اصولاً شرکتی را که در بورس خوب خریداری می­کنند معنایش این است که محصولات آن را مردم خوب می­خرند چون اگر اینطور نبود شرکت سودده نبود و در نتیجه (اصولاً در بورس پذیرفته نمی­شد و بالاخره نکته آخر و شاید مهمترین حسن ورود به بورس اینکه با ورود به بورس ارزش شرکت در قالب صرف سهام معمولاً زیاد می­شود و اصولاً در غرب و بویژه وضعیت IT سود ناشی از مابه التفاوت ارزش سهام شرکت در زمان ورود به بورس با ارزش روز آن (که اصطلاحاً صرف سهام خوانده می­شود) دهها مرتبه بیشتر از سود عملیاتی آن شرکتهاست و شما با مراجعه به سایتهای معروف بورس مانند NYSEیا NASDAQ  و غیره که اطلاعات مالی شرکتهای معروف مثل مایکروسافت، سیسکو، ebay، آمازون و غیره روی آنها قرار دارد میتوانید آن را مشاهده کنید. در بازار بورس خودمان هم هرچند در مقایسه با بورسهای دنیا بسیار کوچک است همین موضوع را مشاهده می­کنید. مثلاً میزان سود عملیاتی بانک پارسیان را اگر با صرف سهام کل آن از ابتدا تاکنون مقایسه کنید متوجه خواهید شد که این موضوع محدود به شرکتهای غربی و یا بورسهای بزرگ و فعال دنیا نیست و حتی در بورس ما هم مصداق دارد. جالب است بدانید که شرکتهای معروفی مثل آمازون در 7 سال اول فعالیت خود مرتباً زیان دهی داشتند ولی در همان دوران میلیاردها دلار سود ناشی از صرف سهام نصیب سهامدارانشان نمودند.

امیدوارم با این توضیحات توانسته باشم علت هدف گذاری افرانت برای ورود به بورس را مشخص کرده باشم و با روشن کردن این محاسن بقیه کارآفرینان نیز ترغیب به آماده سازی شرکتشان برای ورود به بورس شوند چرا که از این رهگذر همه شرکتها، عموم مردم و نهایتاً  اقتصاد کشور بهره­مند خواهند شد.

س: ایده­ای در مرکز کارآفرینی داریم تحت عنوان تاسیس شرکتهای دانشجوئی که گروههای فنی را موازی با تحصیل رشته­های خودشان با این مسائل آشنا کنیم نظر شما در مورد آن چیست؟ این ایده را مثبت ارزیابی می­کنید؟

من آن را کاملاً مثبت ارزیابی می­کنم و اعتقاد دارم که یکی از محرکهای اصلی کارآفرینی دانشگاه و دیگری حضور سرمایه گذاران مخاطره­پذیر و یا اصطلاحاٌ (Venture Capitalist) VC بجای بانکها در فرآیند شکل­گیری کسب و کار است. دانشگاه بار علمی می­دهد و نیروهای مورد نیاز را تولید می­کند و VC سرمایه لازم را با قبول ریسک زیان (برخلاف بانکها که همواره خود را با گرفتن وثیقه ملکی، سفته و غیره در حاشیه امن قرارداده و فقط خود را شریک در سود می­دانند و زیان به کارآفرین منتقل می­کنند) در اختیار کارآفرین قرار می­دهد سیستمهای قانونی و ایجاد رویه­های مناسب برای جلوگیری از رو در رویی کارآفرین با بوروکراسی سنگین موجود و بجای آن تمرکز وی بر روی اصل کار را نیز یکی دیگر از پیش شرطهای موفقیت می­دانم.

س: آقای دکتر ما می­توانیم از خود کارآفرینان موفق فارغ­التحصیل دانشگاه شروع کنیم؟

  اگر فارغ التحصیلان موفقی که در حوزه سرمایه­گذاری مخاطره پذیر (VC) مشغول به کار شده­اند می­شناسید حتماً بهتر است اول از آنها استفاده شود و در غیر اینصورت از VCهای دیگر استفاده شود. ببینید چون VC  دنبال کسب درآمد است  به کار کارآفرین قالب و ساختار می­دهند و او را مجبور میکند با ذهنیت فروش محور به جای فنی محور و تولید محور به ایجاد کسب و کار بپردازد.