یکی از مباحث بسیار مهم که در بیانات امام خمینی (ره) سهم عمده ای را به خود اختصاص داده است "مباحث اقتصادی" است.

در اینجا برخی از موضوعات مهم اقتصادی را که در سخنان معظم له مطرح شده است، مورد بررسی قرار می دهیم.

اهداف نظام اقتصادی اسلام

نظام اقتصادی اسلام دارای سمت و سو و اهداف مادی و معنوی معینی است که می توان آنها را به شرح زیر طبقه بندی کرد:

1 ـ هدایت مردم به سمت اخلاق کریمه و ارزشهای معنوی.

2 ـ استقرار عدالت اجتماعی و اقتصادی در جامعه.

3 ـ رشد استعدادها و شکوفایی قدرت ابتکار و خلاقیت انسانها.

4 ـ ریشه کن کردن فقر در جامعه.

5 ـ اولویت دادن به منافع و مصالح مستضعفان و محرومان و رسیدگی خاص به آنها.

6 ـ برآوردن نیازهای اقتصادی مشروع و معقول مردم.

7 ـ رشد و شکوفایی اقتصادی و بارور کردن تجارت، صنعت و کشاورزی و. . .

8 ـ ایجاد رفاه، آسایش و امنیت اقتصادی برای عموم افراد جامعه.

9 ـ پرهیز از وابستگی اقتصادی به بیگانه و نفی سلطه اجانب بر اقتصاد کشور.

10 ـ گسترش مشارکت عمومی مردم بویژه مستضعفان و محرومان در اقتصاد.

از نظر حضرت امام اقتصاد، اصولا در اسلام هدف نیست بلکه وسیله و ابزاری برای تکامل معنوی جامعه است. همچنین تبیین و پیاده کردن نظام اقتصادی اسلام بعهده علما و محققین اسلامی و کارشناسان مسلمان و متعهد است که باید اولا نظام اقتصادی اسلام را مطابق نیازها، شرایط و مقتضیات روز از منابع اسلامی استخراج، تبیین و تدوین نمایند و ثانیا طرحها و برنامه هایی برای تحقق آن ارائه دهند.

مذهب اسلام از هنگام ظهورش متعرض نظامهای حاکم در جامعه بوده است و خود دارای سیستم و نظام خاص اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی است که برای تمامی ابعاد و شئون زندگی فردی و اجتماعی قوانین خاصی دارد و جز آن را برای سعادت جامعه نمی پذیرد. "

"ص. ن - ج 4 - ص 167 و 168 - 18/10/1357"

"مجموعه قواعد اسلامی در مسائل اقتصادی، هنگامی که در کل پیکره اسلام بصورت یک مکتب منسجم ملاحظه شود و همه جانبه پیاده شود، بهترین شکل ممکن خواهد بود، هم مشکل فقر را از میان می برد و هم از فاسد شدن یک عده بوسیله تصاحب ثروت جلوگیری می کند و درنتیجه کل جامعه را از فساد حفظ می کند و هم مانع رشد استعدادها و شکوفایی قدرت ابتکار و خلاقیت انسانها نمی شود. "

"ص. ن - ج 4 - ص 176 و 177 - 18/10/1357"

"باید نظام اقتصادی اسلام را در مجموعه قوانین و مقرر ات اسلامی، در کلیه زمینه ها و شئون فردی و اجتماعی ملاحظه کرد. این مسلم است که از نظر اسلامی حل تمامی مشکلات و پیچیدگی ها در زندگی انسانها تنها با تنظیم روابط اقتصادی به شکل خاص حل نمی شود و نخواهد شد، بلکه مشکلات را در کل یک نظام اسلامی باید حل کرد و از معنویت نباید غافل بود که کلید دردهاست. "

"ص. ن - ج 4 - ص 213 - 23/10/1357"

"جهاد اقتصادى، صرفاً تلاش اقتصادى نيست. جهاد يك بارِ معنائى ويژه‌اى دارد. هر تلاشى را نمي‌شود گفت جهاد. در جهاد، حضور و روياروئى با دشمن، مفروض است. انسان يك تلاشى مي‌كند، دشمنى در مقابل او نيست؛ اين جهاد نيست. اما يك وقت شما مي‌خواهيد يك تلاشى را انجام دهيد، كه بخصوص يك دشمنى سينه به سينه‌ شما ايستاده است؛ اين مي‌شود جهاد. ممكن است يك وقت اين جهاد به شكل قتال باشد، ممكن است جهاد مالى باشد، ممكن است جهاد علمى باشد، ممكن است جهاد فنى باشد؛ همه‌ اينها جهاد است؛ انواع و اقسام جهاد و مبارزه است. اگر بخواهيم در ادبياتِ امروز ما براى "جهاد " معادلى پيدا كنيم، مي‌شود مبارزه. جهاد اقتصادى، يعنى مبارزه‌ اقتصادى... "

چرايي انتخاب واژه "جهاد" به جاي کلماتي مانند تلاش و همچنين چگونگي حرکت جهادي با توجه به مفهوم جهاد روشن مي شود.در "جهاد" دو مفهوم مستتر است اول تلاش و حرکتي فراگير، عمومي و خارج از روال عادي که به نتايجي سريع و خارج از پيش بيني هاي معمول منتج مي شود و دوم انگيزه الهي که باعث مي شود اين حرکت جمعي و به دور از صرفا منفعت طلبي هاي فردي را با امدادهاي الهي تقويت کند.

از آنچه در بخش قبل به آن پرداخته شد روشن مي شود که چرا اين دو مفهوم بايد لازمه رويکرد اقتصادي کشور باشند: اگر مي خواهيم "سال هدفمندي يارانه ها" را با آن اهميتي که دارد و سختي هايي که براي مسئولان و مردم دارد به خوبي در تاريخ ثبت کنيم در کنار تمرکز برعرصه اقتصاد ناچاريم دو رکني که در مفهوم جهاد وجود دارد (يعني انگيزه الهي و تلاش عمومي و خارج از روال عادي) را به رويکرد اقتصادي خود ضميمه کنيم و اگر بايد هرچه زودتر در عرصه اقتصاد عدالت محور نيز پيشرفت "محسوس و ملموس" را براي جامعه به پاي دستاوردهاي جمهوري اسلامي در ديگر عرصه ها برسانيم و از اين رهگذر همچنان الهام بخش حکومت هاي جديد در جهان اسلام باشيم بايد خيلي سريع حداقل طليعه افقي درخشان در تامين رفاه را براي مردم نجيب کشورمان و ديگر مسلمانان دنيا ترسيم کنيم که اين اتفاق نمي افتد جز با حرکتي جهادگونه در سايه عنايت ها و امدادهاي الهي.

نظام اقتصادي اسلام علي رغم داشتن برخي وجوه مشترك با ساير سيستم‌هاي اقتصادي موجود ، خود هويتي مستقل و منحصر به فرد داشته و مباني آن ريشه در معيارها و ارزش‌هاي نشأت گرفته از قرآن، حديث ، سنت، اجماع و اجتهاد دارد.

از آنجا كه اصول و مباني اقتصادي اسلام، هم به صورت ايستا و هم به صورت پوياست بنابراين تركيبي از وضعيتهاي خودگرداني، تعاوني ، رقابتي و كنترلي در اين نظام اقتصادي مشهود است.

استفاده از اخلاق در تحليل موضوعاتي چون توليد، تعادل بازار، تعيين رفتار مصرف كنندة ، گرفتن ماليات، تخصيص منابع و توسعه از مهمترين وجوه افتراق اين نظام اقتصادي با ساير نظامهاست ( به طور مثال: انگيزه اوليه در توليد در اين نظام، رفاه عمومي است و نه به حداكثر رساندن سود فردي).

ناسازگاري نهادهاي اجتماعي و اقتصادي سرمايه‌داري با ساختار اجتماعي و فرهنگ و سنن جوامع اسلامي و وجود بحران در روابط اقتصادي ميان كشورهاي توسعه يافته و توسعه نيافته كه آثار سويي بر وضعيت معيشتي ملتهاي مسلمان داشته و دارد . رويكردي جدّي و دوباره را در سطح ملّي و بين المللي به ويژه ميان كشورهاي اسلامي به اقتصاد اسلامي مي‌طلبد.

مقاله حاضر با تبيين برخي وجوه تمايز نظام اقتصادي اسلام با ساير نظامهاي اقتصادي و همچنين تشريح مشكلات و نابسامانيهاي مسلمانان در جهان امروز، لزوم تلاشي همه جانبه از سوي كليه كشورهاي اسلامي را در تدوين و اجراي اين نظام براي رهايي از نابسامانيهاي اقتصادي و اجتماعي موجود، متذكر مي‌گردد.

این تئوری که بر ضد مصرف گرایی در اقتصاد غرب است ،در جهت انطباق اسلام با فطرت خلقت است چنین دین کاملی طبیعت و آنچه غیر انسان است را فراموش نکرده. دستورات و احکام اسلامی به گونه ای تنظیم یافته اند که انسان ضمن حفظ حیات بتواند بهره ی لازم را از محیط داشته باشد.تئوری قناعت در اسلام که نماد حفظ حیات موجودات و خود انسان است بیانگر این امر است که نیازها باید به گونه ای معقول برطرف شود.

عقل محوری در رفع نیازها بدین معنا است که تمام " خواستها و تمایلات " به مصرف در قالب عقل بررسی شوند و در صورت ضرورت مصرف صورت پذیرد.برای توضیح بهتر فرض کنید می خواهید از یک برگه کاغذ برای یادداشت استفاده کنید،تئوری قناعت ابتدا نیاز سنجی کرده که چه میزان ضرورت برای درج یادداشت وجود دارد.اگر این میزان به اندازه ی هزینه ای که طبیعت برای اعطای برگ کاغذ به ما متحمل شده است، بود یا از آن بیشتر بود، تئوری قناعت مجوز استفاده را می دهد در غیر اینصورت چنین مجوزی وجود ندارد.

 اما معیار نیاز چیست؟ نیازها برای تشخیص ضروری بودن و اینکه چه نیازی می تواند توجیه گر هزینه ی طبیعت باشد به معیاری نیاز دارند.معیار در فلسفه ی اسلامی "حق" است که منشاء تعالی انسان است.اگر رفع نیاز در جهت تعالی انسان بود مسلما ضروری است و گرنه حرکتی است که جهان بینی معنوی آن را بیهوده تلقی خواهد کرد.

 « قناعت در مصرف ارزش است و در تولید ضد ارزش »

یکی از مطالب مهم و اصول اساسی در بحث اخلاق اقتصادی این است که انسان بتواند بین دو چیز جمع کند. درمصرف قناعت، در تولید تلاش.
نزاهت از حرص و تزین به قناعت که در روایات وارد شده است اصلا در تولید نیست، اینها وقتی انسان در تولید وفعالیت حرص و ولع داشت و در مصرف قانع بود اساسا فقر ریشه کن می‏شود و جامعه اسلامی فقیر نخواهد بود.

در پیوند برخی از انواع انحرافات با وضع اقتصادی مانند(دزدی، جنایت، روسپیگری و..) تردیدی نیست. بررسی های متعددی گواه بر این است  و آمار و ارقام بیشماری نشان می دهد که منحرفین بیشتر از طبقه فقیر بوده اند . به گونه ای که عده ای از محقیقین و دانشمندان اظهار نظر کرده اند که اغلب انحرافات اجتماعی ناشی از نابرابری اقتصادی در طبقات مختلف یک جامعه است ، جامعه ای که نتوانسته به اندازه کافی امکانات موجود خود را اعم از مادی ، فرهنگی و اخلاقی به طور متناسب و یکسان برآورده کند در نتیجه این تضاد طبقاتی و فقر باعث بسیاری از کجروی ها می شود .

البته شمار زیادی از جامعه شناسان نمی پذیرند که عامل فقر را در جایی خارج یا برتر یا تعیین کننده تر از سایر عوامل پدید آورنده انحرافات های اجتماعی  قرار بدهند. به نظر آنان عواملی چند یا به قول برخی از آنان عوامل فراوانی شامل عوامل ارثی ، فرهنگی ، اجتماعی ، اقتصادی ، سیاسی و اتفاقی پدید آورنده انحراف های اجتماعی اند. برخی از این عوامل  در جوامعی خاص یا برهه های زمانی معین مهمتر می شوند اما بعدا ممکن است جای خود را به عوامل دیگری بدهند .

به نظر این گروه از جامعه شناسان عوامل پدید آورنده یک حرکت  یا روند یا انحراف اجتماعی را باید یافت هر چه فهرست طولانی تر باشد بهتر است . به این ترتیب  راه درمان انحراف های اجتماعی در گروه  حل شمار فراوانی از مشکلات باقی می ماندو برخورد با این مشکلات  نیز وقتی راه و روش های ریشه ای و شناخت علت های اساسی درمیان نباشد به اتلاف وقت  و یاس منجر می شود. وقتی یک مشکل  از میان می رود مشکل دیگر سر بیرون می آورد ووقتی نوبت به مشکلات آخری می رسد اولی ها دوباره فعال شده اند. مبارزه با آفت درختی ، درخت به درخت و شاخه به شاخه موفقیت آمیز نیست .

درعین حال پژوهشگران  نیز در حیطه علوم اجتماعی  به روش و تفکر سیستمی  اعتقاد دارند به گمان آن ها باید ساختارها و کارکردها نظام اجتماعی  و چگونگی بیرون آمدن  عوامل انحراف  زا از آن شناخته شوند و تا درمان های اساسی  میسر گردد.

علی ای حال جامعه شناسان در این زمینه نظریات مختلفی دارند برخی معتقدند فقر و مشکلات اقتصادی بطور مستقیم باعث بوجود آمدن انحراف اجتماعی می شود و برخی دیگر آنرا تنها زمینه مساعدی در این رابطه ذکر می کنند.

* فقر وانحرافات اجتماعی از دید اندیشمندان اجتماعی زمینه ساز انحراف  اجتماعی است.

جامعه شناسان درخصوص نقش اقتصاد وفقر بر انحرافات اجتماعی نظریات و تئوری های متفاوتی دارند از جمله :

امام على عليه السلام:

اَلسَّخاءُ يُكسِبُ المَحَبَّةَ وَيُزَيِّنُ الخلاقَ؛
سخاوت، محبّت آور و زينت اخلاق است.

غررالحكم، ج2، ص10، ح1600

رسول اكرم صلی الله علیه و آله :

اَلسَّخىُّ قَريبٌ مِنَ اللّه  ، قَريبٌ مِنَ النّاسِ ، قَريبٌ مِنَ الجَنَّةِ؛
سخاوتمند به خدا، مردم و بهشت نزديك است.

بحارالأنوار، ج73، ص308، ح37

طَعامُ السَّخىِّ دَواءٌ وطَعامُ الشَّحيحِ داءٌ؛
غذاى سخاوتمند، داروست و غذاى بخيل، درد.

بحارالأنوار، ج71، ص357، ح22

امام صادق عليه‏السلام :

إِنَّ السَّرَفَ يورِثُ الفَقرَ وَإِنَّ القَصدَ يورِثُ الغِنى؛
اسراف باعث فقر و ميانه روى موجب بى نيازى مى شود.

وسائل الشيعه، ج15، ص258، ح8

لَيسَ فيما أَصلَحَ البَدَنَ إِسرافٌ... إِنَّما السرافُ فيما أَتلَفَ المالَ وَأَضَرَّ بِالبَدَنِ؛
در آنچه بدن را سالم نگه مى‏دارد اسراف نيست بلكه اسراف در چيزهايى است كه مال را از بين ببرد و به بدن صدمه بزند.

بحارالأنوار، ج75، ص303، ح6

لِلمُسرِفِ ثَلاثُ عَلاماتٍ: يَشتَرى مالَيسَ لَهُ وَيَلبِسُ ما لَيسَ لَهُ وَيَكُلُ ما لَيسَ لَهُ؛
اسراف كننده سه نشانه دارد: آنچه در شأنش نيست خريدارى مى‏كند، آنچه در شأنش نيست مى‏پوشد و آنچه در شأنش نيست مى‏خورد.

تفسير نورالثقلين، ج1، ص772، ح313

پيامبر (ص) فرمودند:

اَلبَيِّعانِ بِالخيارِ ما لَم يَتَفَرَّقا ـ او قال: حَتّى يَتَفَرَّقا ـ فَاِن صَدَقا وَ بَيَّنا بورِكَ لَهُما فى بَيعِهِما وَ اِن كَـتَما وَ كَذِبا مُحِقَت بَرَكَةُ بَيعِهِما؛
خريدار و فروشنده، تا از يكديگر جدا نشده‏اند، اختيار [فسخ معامله را] دارند. اگر راست بگويند و [عيب را] آشكار بگويند، داد و ستد براى هر دو، بركت خواهد داشت، و اگر [عيب را] بپوشانند و دروغ بگويند بركت دادوستدشان خواهد رفت.

صحيح بخارى، ج 3، ص 10

آیت‌الله محمد یزدی گفت: منظور رهبر معظم انقلاب از نامگذاری سال‌ها، تابلونویسی و شعارنویسی نیست و طبق فرمایشی هم که در اجتماع عظیم مردم در مشهد داشتند، هزینه‌هایی که صرف شعارنویسی‌ها می‌شود باید بیشتر صرف اصل کار و عملی شدن شعارها شود.

رئیس جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در گفت‌وگو با مرکز خبر حوزه اظهار داشت: بیش از همه در مسئله جهاد اقتصادی، مشارکت مردمی مورد مطالبه و مقصود رهبری است. جهاد اقتصادی به معنای افزایش کارهای اقتصادی دولت نیست و تنها به وزارت بازرگانی محدود نمی‌شود بلکه باید زمینه ورود مردم به عرصه اقتصادی کشور مهیا شود و مردم مشارکت بیشتری داشته باشند.

نامگذاری سال 1390 از سوی مقام معظم رهبری به نام سال جهاد اقتصادی، امید را برای رونق اقتصادی نزد همگان دوچندان کرده چه اینکه پس از نامگذاری 2 سال پیشین به نام سال اصلاح الگوی مصرف و سال همت مضاعف و کار مضاعف نشان می‌دهد که مقام معظم رهبری توجه و تاکید ویژه‌ای بر اولویت دادن به مسائل اقتصادی دارند.

اما واقعیت انکارناشدنی این است که قوای سه‌گانه در پاسخ به مطالبه مردم و رهبری جهت تحقق اهداف جهاد اقتصادی در سال جدید مسئولیت دشواری بر عهده دارند، چه اینکه جهاد اقتصادی به منزله یک ضرورت ملی، نیازمند عزم همگانی و پرهیز از شعارگرایی است.

  امام خامنه ای (مدظله العالی) در تبیین شاخص‌های مهم جهاد اقتصادی در جمع زائران حرم رضوی، بر رشد پرشتاب حداقل 8درصدی، جدی‌گرفتن سهم بهره‌وری در رشد اقتصادی، کاهش نرخ بیکاری و افزایش اشتغال در کشور، افزایش سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و کمک به بخش خصوصی، حمایت از بخش تعاونی، صرفه‌جویی در مصرف آب و البته مشارکت مستقیم مردم در امور اقتصادی، تاکید خاص کرده‌اند.

یکی از معانی اقتصاد در لغت ، میانه روی و پرهیز از افراط و تفریط در هر کاری است . در آیه « و اقصد فی مشیک » نیز به همین معنی آمده است .
از آن نظر که اعتدال در هزینه زندگی یکی از مصادیق میانه روی بوده ، کلمه « اقتصاد » دربارۀ آن بسیار استعمال می شده است تا آنجا که در به کار گیری عرفی از « اقتصاد » غالبا" همین معنی مقصود بوده است . اقتصاد از معانی عرفی خود (میانه روی در معاش و تناسب دخلو خرج ) ، تعمیم داده شده و معادل economy قرار گرفته است .
به هر حال برای « اقتصاد » که اقتصاددانان از بحث می کنند تعاریف مختلفی ارائه شده است .
ارسطو : علم اقتصاد یعنی مدیریت خانه .
آدام اسمیت : اقتصاد ، علم بررسی ماهیت و علل ثروت ملل است .
استوارت میل : اقتصاد ، عبارت است از بررسی ماهیت ثروت از طریق قوانین تولید و توزیع
ریکاردو :اقتصاد علم است .
آلفرد مارشال : اقتصاد ،عبارت است از مطالعه بشر در زندگی شغلی و حرفه ای . در تعریف دیگر : علم اقتصاد بررسی کردار های انسان در جریان عادی زندگی اقتصاد یعنی کسب درامد و تمتع از آن برای تربیت دادن زندگی است .