اثر ايمان مذهبي بر رفتار مصرفكننده 4
نوشته شده توسط : سعيد محمدابراهيم فصلنامه اقتصاد اسلامي
احتمال اين كه انسان چند صد سال عمر كند نيز با دانش امروز بشر و براي اين بشر، صفر به نظر ميرسد؛ اما احتمال اين كه يك جوان 30 ساله 50 سال ديگر عمر كند، نه قطعي و نه صفر است. هر چه زمان آينده از زمان حال فاصله بيشتري بگيرد، احتمال تحقق آن، و در نتيجه، تحقق مصرف و كسب مطلوبيت ناشي از آن كمتر ميشود. اين كاهش و افزايش، افزون بر فاصلة آينده مورد نظر از زمان حاضر به طول عمر فعلي فرد و اميد به زندگي او نيز بستگي دارد؛ يعني هرچه عمر فعلي فرد بيشتر باشد، احتمال تحقق آيندهها كمتر ميشود و هر چه اميد به زندگي براي آن فرد (با توجه به همه وضعيت ديگر) بيشتر باشد، احتمال تحقق آينده افزونتر ميشود. بر اين اساس، سه عامل بر مقدار احتمال تحقق دورههاي آينده مؤثر است: طول عمر فعلي فرد، اميد به زندگي فرد و فاصلة دورة آينده از زمان فعلي.
براي آخرت نيز ضريب احتمالي داريم. چنان كه در مباحث پيشين اشاره شد، ايمان فرد به منزله اطمينان او از تحقق آخرت و وعده و وعيدهاي آن و به عبارت ديگر، تحقق پاداش آخرتي و مطلوبيت ناشي از بهرهمندي از آن است. اين ضريب احتمال براي آخرت نزد هر فرد، متناسب با درجة ايمان او در هر لحظه از زمان است؛ زيرا ايمان، قابل ازدياد و نقصان است. با اين حال، چنان چه يك لحظه از زمان را براي فرد در نظر بگيريم، در آن لحظه مقدار ايمان مشخص است و اين مقدار، احتمال تحقق مطلوبيت آخرتي را نيز نشان ميدهد.
بر اين اساس، با اين فرضها كه مقدار مطلوبيت هر كالا مشخص است، فقط يك كالا يا خدمت براي مصرف و فقط سه دوره داريم : حال، آيندة دنيايي (دو) و آخرت (سه) و مقدار احتمال تحقق هر يك از آنها ثابت (يا براي دورههاي دوم و سوم، حداقل قابل ميانگينگيري است). مطلوبيت هر يك از اين سه دوره را ميتوان به صورت ذيل محاسبه كرد:
- مطلوبيت ناشي از مصرف كالاها و خدمات در دورة «يك» برابر است با:
1u 1 = P1u1U «10»
كه در آن 1P يعني احتمال (ضريب اطمينان فرد به) تحقق مطلوبيت زمان حاضر، تقريباً برابر يك (100 درصد) است. 1u مقدار مطلوبيت مصرف كالاها و خدمات در دورة حاضر (يك) است (البته اگر فردي در شرف مرگ باشد، دوره حاضر نيز براي او معناي قطعيت نخواهد داشت و فرض ميكنيم چنين نباشد).
- مطلوبيت ناشي از پسانداز در زمان حال (دورة يك) براي مصرف (مخارج) در دورة آينده (دو) با فرض اين كه همة آينده يك دوره است نيز ميشود:
2 = p2u2U «11»
كه در آن 2P يعني ضريب اطمينان فرد به تحقق مطلوبيت زمان آينده با توجه به سن و اميد به زندگي فرد متفاوت است.
- مطلوبيت ناشي از مصرف كردن دارايي در راه خدا (در اين دنيا) با هدف كسب مطلوبيت آخرتي نيز با فرض ثبات ايمان فرد در دورة حاضر ميشود:
3 = p3u3U «12»
كه در آن 3P يعني ضريب اطمينان فرد به تحقق مطلوبيت آخرتي به درجة ايمان فرد يا اطمينان به تحقق وعده و وعيدهاي آخرتي بستگي دارد و ميتواند تحت تأثير عوامل مؤثر بر ايمان فرد باشد.
دارايي و به تبع آن، هزينة انجام فعاليتها در زندگي دنيايي در زمان حال و آينده از يك نوع است. فقط ضريب اطمينان به تحقق مطلوبيت مورد نظر در اين دورهها متفاوت است؛ از اين رو، براي سادگي تحليل، در بعضي موارد، زندگي دنيايي و هزينههاي آن را يكجا و در برابر زندگي آخرتي و هزينههاي در راه خدا در نظر خواهيم گرفت. با اين حال، مجموع مطلوبيت (تابع مطلوبيت) فرد با شكل سادة فرض شده، چنين به دست ميآيد:
3
u1 + p2u2 + p3u3 = S ptut1U = p «13»
1 t=
2-8. عناصر دخيل در مقدار مطلوبيت حاصل از فعاليتهاي در راه خدا
براي آخرت، نوع پاداشها و نوع مطلوبيت به طور كامل روشن نيست. در آموزههاي ديني، نكات قابل توجهي از آن روشن شده است؛ اما ابعاد اين مطلوبيت حتي اگر مواهب بهشت را مانند مواهب اين دنيا در نظر بگيريم، به طور كامل روشن نيست. در ضمن، اطلاعات مذهبي افراد به ويژه اطلاعات افراد دربارة حيات پس از مرگ، تفاوت قابل توجهي دارد كه سبب عدم وجود اطلاعات كامل ميشود. با وجود اين، براي انجام فعاليتهاي در راه خدا، ميتوان چند نوع رضايت يا مطلوبيت را در نظر گرفت:
1. مطلوبيت انتظاري آخرتي كه دستيابي به بهشت و نعمتهاي بهشتي است كه همان تابع مطلوبيت پيشين (رابطة شماره 12) آن را نشان ميدهد.
2. مطلوبيت حاصل از انجام فعاليت در راه خدا كه مطلوبيت دنيايي (اما معنوي) است. با اين فرض مطلوبيت حاصل از فعاليتهاي در راه خدا دو بخش خواهد داشت: مطلوبيت زمان حال و مطلوبيت ناشي از كسب پاداش در آخرت.
3. در آموزههاي ديني، خداگونه شدن و كسب رضايت خالص خدا و در نهايت، دستيابي به رضوان الاهي نيز جايگاه خاصي دارد كه ميتواند از بهشت معمول متفاوت تلقي شود. اين نيز نوع خاصي از رضايت معنوي آخرتي است كه با رضايت خاطر (مطلوبيت) حاصل از تنعم بهشتي، متفاوت است.
4. فعاليت در راه خدا ميتواند موقعيت اجتماع و افراد ديگر جامعه را بهبود ببخشد كه اين بهبودي اوضاع ديگران با توجه به حس نوع دوستي، مطلوبيت خاصي را ايجاد ميكند كه اين نوع مطلوبيت نيز قابل توجه است.
5. همچنين فعاليتهاي در راه خدا ميتواند بر توسعه و رشد اقتصادي و شاخصهاي توسعه نيز اثر بگذارد كه فرد در دورههاي آتي از منافع آن بهرهمند ميشود و اين نيز مطلوبيت خواهد داشت.
6. موارد ديگري از مطلوبيت نيز ميتوان براي انجام فعاليت در راه خدا برشمرد؛ مانند ارتقاي نفس، افزايش ايمان و نظير اينها كه به صورت موارد ديگر لحاظ ميكنيم.
بر اين اساس، مجموع مطلوبيت ناشي از اعمال در راه خدا ميتواند به صورت ذيل نشان داده شود:
UA = Pm um + Pb ub + Pg ug + Pn un + Pd ud + Po uo «14»
در اين رابطهUA مجموع مطلوبيت اعمال در راه خدا،um مطلوبيت معنوي،ub مطلوبيت دستيابي به بهشت،ug مطلوبيت رضايت خالص الاهي،un مطلوبيت ناشي از نوع دوستي،ud مطلوبيت ناشي از منافع آتي توسعه جامعه وuo ساير مطلوبيتها است. هر يك از اين موارد، ضريب اطمينان به تحقق خاص خود را دارند كه با توجه به درجة ايمان فرد و آثار فعاليت مورد نظر و عوامل ديگر نظير اينها ميتواند متفاوت باشد كه به صورتP با انديسهاي متفاوت نشان داده شده است. با اين حال، براي ساده شدن بحثها و تحليلها، فرض ميكنيم همة اين مطلوبيتها يكجا در نظر گرفته ميشود و با رابطه شماره 12 (3(U3 = P3 u نشان داده ميشود.
3. تابع مطلوبيت مسلمان
3-1. اثر ضريب اطمينان بر تابع مطلوبيت
ميتوان اثر ضريب اطمينان در تابع مصرف دنيايي را با انتقال منحني يا تابع مطلوبيت نشان داد. در اين صورت، ضريب اطمينان مورد نظر متناسب با مقدار عدم اطمينان(-1p) موجود، تابع مطلوبيت را به پايين منتقل ميكند. چون در دورة حاضر، ضريب اطمينان مطلوبيت براي افراد داراي اميد به زندگي، برابر يك است، تابع مطلوبيت دورة حاضر در جاي خود ثابت باقي ميماند و ميتوان آن را چنين نوشت:
(1 = P1 f1 (x1) = f(x1U «15»
همچنين است اين انتقال تابع دربارة تابع مطلوبيت آينده كه ضريب اطمينان به تحقق آن از يك كمتر است. اين تابع چنين ميشود:
(2 = P2 f2 (x2) > f2 (x2U «16»
در اين جا نيز تعاريف پيشين براي نمادها صادق هستند.
براي تابع مطلوبيت آخرتي نيز چنان چه براي ايمان كامل با 3u f نشان داده شود (يعني ضريب اطمينان فرد به تحقق آخرت 100 درصد است)، در زمينة انتقال تابع براي افراد داراي ايمان كمتر 33u و 23u، و مانند آن را در شكل شمارة 1 خواهيم داشت:
«17»
شكل شماره «1»: تابع مطلوبيت آخرتي تحت تأثير درجة ايمان (ضريب اطمينان)
كه در آن داريم:
23 = 1 < p33 < p3p f «18»
در اين جا به اين نكته بايد توجه كرد كه 3P متناسب با هر فردي، درجة ايمان به آخرت، زندگي پس از مرگ، وعده و وعيدهاي آخرتي و به طور كلي، ايمان ديني او را نشان ميدهد. اگر ايمان فرد بيشتر باشد، تابع مطلوبيت در منطقه بالاتر خواهد بود و اگر ايمان كاهش يابد يا كمتر باشد، به منطقه پايينتر منتقل ميشود. تذكر اين نكته نيز اين جا مناسب است كه در رسم اين نمودار فرض كردهايم مطلوبيت نهايي آخرتي نيز نزولي است. اگر مطلوبيت نهايي آخرتي ثابت باشد، توابع ياد شده خطي خواهند بود. چنان كه در مباحث بعدي خواهيم ديد، در هر دو حالت نتيجة تحليل يكسان است. در هر دو حالت، نرخهاي نهايي جانشيني كه ملاك تصميمگيري است، نزولي ميشود.
چنان چه 2 P(ضريب اطمينان تحقق آيندة دنيايي) براي افراد مختلف، متناسب با سن و اميد به زندگي آتي (و عوامل ديگر) متفاوت باشد، به تناسب، اين انتقال تابع مطلوبيت آينده نيز متفاوت و شكل انتقال مانند شكل شماره 1 خواهد بود.
در مجموع نيز تابع مطلوبيت كل فرد در اين وضعيت، از حاصل جمع توابع دورههاي گوناگون به دست ميآيد؛ مانند رابطة:
3
Pt ft(xt) م = (3 f1(x1) + P2 f2(x2) + P3 f3(x1U= P «19»
1 t=
3-2. آثار تغييرات ايمان
چنان چه ايمان مصرف كنندة را ثابت در نظر نگيريم، مقدار ايمان به صورت ضريب اطمينان به صورت متغير، وارد توابع مطلوبيت ميشود. در اين حالت، تابع مطلوبيت فرد براي دورة آخرت به جاي رابطة شماره 17 به صورت رابطه ذيل نشان داده ميشود:
(3= g3 (P3 ,x3U «20»
اين شكل تابع به ويژه زماني كه بحث مطلوبيت بين فردي را مطرح ميكنيم به روشني قابل طرح است.
همچنين اين حالت براي مصرف آينده نيز (دورة دوم) ميتواند وجود داشته و رابطة شماره 21 به جاي رابطة شماره 16 مطرح باشد (زماني كه با تغيير اميد به زندگي فرد مواجه هستيم يا دربارة بررسي دادههاي مقطعي بحث ميكنيم).
(2= g2 (P2 ,x2U «21»
اين شكل به طور ضعيفتر براي دورة حال نيز قابل بحث است؛ اما اگر فرض كنيم كه اين ضريب براي همة افراد برابر يك است، قابل طرح نخواهد بود.
با اين توضيحات، شكل كلي تابع مطلوبيت تحت تأثير اطمينان به آخرت و آينده چنين ميشود:
3
(3, P3, x1, x2, x2U= S gt (Pt ,xt) = g(P «22»
1 t=
اگر تعداد دورهها را افزايش دهيم به جاي سه ميتوانn دوره را در نظر گرفت. با وجود اين، چون تحليلهاي آتي در فضاي ساده شده دو بُعدي انجام ميشود، براي تحليلها از رابطههاي 13 و شمارة 19 استفاده ميكنيم.
3-3. اميد رياضي حالتهاي گوناگون
با توجه به آن چه گفته شد، مقدار مطلوبيت در هر دوره بر حسب اميد رياضي تعيين ميشود. اين اميد رياضي براي هر دوره از طريق ضريب تحقق مطلوبيت آن دوره، سبب انتقال تابع مطلوبيت ميشود؛ ولي چون جمع ضريب تحقق حالتهاي گوناگون مطلوبيت «يك» است، سبب انتقال تابع مطلوبيت نميشود. اين احتمال، فقط عدم قطعيت مقدار مطلوبيت ناشي از مصرف هر كالا يا خدمت يا جمع آنها را ميرساند كه به طور مستقيم موجب ميشود مقدار مطلوبيت ناشي از مصرف و مقدار دارايي (مال و زمان) در هر مورد، مقداري ميانگين يا اميد رياضي باشد. به عبارت ديگر، مقدار هر يك از (1g1(x و (2g2(x و (3(x3g، يك اميد رياضي است؛ پس معادلات مطلوبيت و منحنيهاي آنها با وارد كردن اين ضريب، در چهار حالت اخير تفاوتي نخواهند كرد.
3-4. تعلق پاداش آخرتي
به طور كلي اگر فردي بخواهد مشمول پاداش آخرتي بشود و از آن طريق، مطلوبيت آخرتي كسب كند، بايد بكوشد قواعد شرع در امور گوناگون از جمله صرف دارايي در راه خدا را رعايت كند؛ اما در اين راه او با محدوديت دارايي مواجه است. به اين دو نكته اشاره ميكنيم
- اقتصاد اسلامي