بانکداری بدون ربا از نگاه شهید صدر 1
نوشته شده توسط : سعيد محمدابراهيمبانکداری بدون ربا از نگاه شهید صدر فصلنامه اقتصاد اسلامي اقتصاد اسلامي بررسي نظريات اقتصادي شهيد صدر
سیّدعباس موسویان*
چکیده
اندیشة اصلی شهید صدر در الگوی بانکداری بدون ربا، واسطهگری مالی بانک میان سپردهگذاران و سرمایهگذاران در قرارداد مضاربه است. در این الگو، بانک وجوه مازاد سپردهگذاران را جذب کرده؛ سپس آنها را براساس مضاربه در اختیار سرمایهگذاران میگذارد.
در این الگوی افزون بر سپردههای سرمایهگذاری سپرده پسانداز و جاری نیز در نظر گرفته شده است که اولی همانند سپرده سرمایهگذاری، و دومی براساس قرارداد قرض بدون بهره است و بانک افزون بر حفظ و نگهداری آن سپردهها و پرداخت آنها عندالمطالبه به سپردهگذاران وعدة وام متقابل بدون بهره میدهد.
الگوی پیشنهادی شهید صدر گرچه میان الگوهای معاصر خود، منطق نظری و قابلیت اجرایی بالایی داشت، همانند سایر الگوها فقط به اندیشه اصلی بانکداری بدون ربا متوجه بوده و به جزئیات صنعت بانکداری نپرداخته است.
در الگوی پیشنهادی وی به اهداف، انگیزهها و سلیقههای مشتریان بانک چه در جانب سپردهگذاران و چه در جانب گیرندگان تسهیلات توجهی نشده است؛ بدین جهت، الگوی واحدی برای تمام بانکها با تمام مشتریان ارائه شده است و برای پوشش خطرهای اخلاقی، سفارش به امانتداری، ترجیح مشتریان خوشنام، شفافسازی معاملات، افتتاح حساب جاری برای هر پروژه و ثبت دقیق معاملات شده است. این در حالی است که تفاوت اهداف و سلیقههای مشتریان بانک که برخی به دنبال معاملات با سودهای معیّن و برخی درپی سود انتظاری بالاتر با پذیرش ریسک هستند، اقتضای دقت بیشتر در طراحی الگوی بانکداری بدون ربا را دارد.
این مقاله درصدد است با استفاده از آموزههای بنیادین شهید صدر ، الگوی پیشنهادی وی را نقد و بررسی کرده، آن را یک گام پیش ببرد.
واژگان کلیدی: بانک، بانکداری ربوی، بانکداری بدون ربا، سپرده جاری، پسانداز، سرمایهگذاری، مضاربه، وکالت، وام بدون بهره.
مقدمه
با گسترش نظام سرمايهداري بهويژه صنعت بانكداري به كشورهاي اسلامي، دولتمردان، بازرگانان، صنعتگران و صاحبان بانكها با مشكل ممنوعيت ربا مواجه و براي حلّ آن دست به دامن عالمان دين شدند. اینجا بود كه انديشهوران به دو گروه تقسيم شدند: گروهي با پذيرش نظام سرمايهداري و بانكداري ربوي درصدد ارائه تفسيري جديد از ربا برآمدند تا با معاملات بانكي سازگار باشد و گروه دوم ضمن پذيرش اصل پديدة بانك، درصدد برآمدند معاملات بانك را براساس آموزههاي اسلام طراحي كنند كه بانكداري بدون ربا نتيجة اين تلاشها بود.
شهيد آيتالله سيّدمحمدباقر صدر ضمن اذعان به نقش بانكها در تجهيز پساندازهاي راكد و تبديل آنها به سرمايههاي مفيد و مولّد (صدر، 1410ق: ص 20)، تصريح ميكند كه بانك متعارف براساس سپردهگذاري و وام دهي با بهره است كه از نظر اسلام ربا و حرام است (همان: ص 21).
وی در مقام پاسخ به گروه نخست از عالمان ديني كه درصدد یافتن توجيهي براي مشروعيت بهرة سپردههاي بانكي هستند، به تفصيل استدلال ميكند، سپردههايي كه بانكهاي متعارف (ربوي) دريافت ميكنند، به معناي دقيق فقهي، سپرده نيستند؛ نه سپردة كامل و نه سپردة ناقص؛ بلكه آنها قرض هستند؛ در نتيجه بهرهاي كه سپردهگذاران دريافت ميكنند، بهرة قرض ربوي خواهد بود (همان: ص 210). براساس همين ديدگاه، شهيد صدر براي پر كردن خلا بانكداري متعارف در جوامع اسلامي، به فكر ارائة طرحي از بانكداري مبتني بر آموزههای مالي اسلام ميافتد.
بدون ترديد زماني كه وي طرح عملياتي خود از بانكداري بدون ربا را ارائه كرد، هنوز انديشه تأسيس بانك با حذف ربا و بهره، براي خيلي از انديشهوران در حدّ آرزو و براي گروهي در حدّ يك شوخي علمي بود؛ بنابراين به حق جا دارد براساس قاعدة فطري «الحق لمن سبق» وی را در زمرة پديدآوردندگان و پيشتازان فكر بانكداري بدون ربا دانسته، به شايستگي قدر بدانيم؛ البته اين به معناي پايان كار و رسيدن به الگوي مطلوب نيست. جا دارد اندیشهوران و كارشناسان بانكداري اسلامي با تأمل در افكار بزرگاني چون شهيد صدر، اين نهال نوپا را آبياري، و به درخت پرثمري تبديل كنند.
اين مقاله درصدد است با ترسيم الگوي پيشنهادي شهيد صدر از بانكداري بدون ربا، به نقد و بررسي آن بپردازد. قبل از توضيح الگو، تذكر چند نكته اساسي كه بيانگر وضعیت اجتماعي آن روز، دغدغهها و باورهاي شهيد صدر است، ضرورت دارد.
تذکرات اساسی
1. شهيد صدر كتاب البنك اللاربوي را اوايل دهة 1960 ميلادي در پاسخ به وزارت اوقاف كويت كه در زمينه بانكداري بدون ربا از علماي اسلام سوال كرده بود، تحرير كرد (تسخيري، 1382: ص 418).
2. شهيد صدر بانكداري بدون ربا را در دو سطح متفاوت قابل طراحي ميدانست.
أ. بانكداري بدون ربا در چارچوب نظام اسلامي، يعني بانكداري بدون ربا در جامعهاي حضور یابد كه همة اجزا و عناصر آن براساس آموزههاي اسلام برنامهريزي شدهاند؛
ب. بانكداري بدون ربا در چارچوب غيرنظام اسلامي، یعنی بانكداري بدون ربا در جامعهاي تأسیس شود كه اجزا و عناصر آن براساس آموزههای اسلام برنامهريزي نشدهاند و بانكداري بدون ربا كنار بانكهاي ربوي و مؤسسههاي پولي و اعتباري ربوي فعاليت کند.
3. شهيد صدر گرچه سطح مطلوب بانكداري بدون ربا را در چارچوب نظام اسلامي ميداند، معتقد است که بانكداري بدون ربا در غير آن نظام نيز قابل اجرا است و نبايد به بهانة عدم هماهنگي ساير اجزا و عناصر از اجراي بانكداري بدون ربا غفلت كرد و با توجه به اوضاع سياسي ـ اقتصادي آن روز، طرح خود را براي چنين نظامي ارائه ميكند.*
4. هدف شهيد صدر از طرح بانكداري بدون ربا، پيشنهاد يك مؤسسة خيريّه يا صندوق قرضالحسنه نيست؛ بلكه به دنبال طراحي بانك به معناي واقعي كلمه است؛ بدینجهت ويژگيهاي ذیل را لازمة ضرور بانك از جمله طرح پيشنهادي خود ميداند.
ـ بانك مؤسسهای بهطور کامل تجاري است كه به دنبال سود است؛
ـ بانك سرمايههاي راكد را تجهيز كرده، به سمت فعاليتهاي اقتصادي مولّد سوق ميدهد؛
ـ بانك با تأمين مالي بنگاههاي كشاورزي، صنعتي و بازرگاني از يك طرف زمينه اشتغال بيكاران را فراهم ميآورد و از طرف ديگر به رشد و توسعه اقتصادي كمك ميكند؛
ـ بانك با گسترش مبادلههای پولي از طريق چك و خدمات حساب جاري به گسترش فعاليتهاي تجاري و توسعه بازار كمك ميكند (صدر، 1410ق: ص 7 و 8).
5. شهيد صدر چند تفاوت اساسي بين بانكداري ربوي و بانكداري بدون ربا (طرح پيشنهادي خود) قائل است.
أ. روابط حقوقي بين بانك و سپردهگذاران از يك طرف و بين بانك و گيرندگان تسهيلات از طرف ديگر، در بانكداري ربوي براساس قرارداد قرض با بهره است كه از نظر اسلام ربا و حرام است؛ امّا در بانكداري بدون ربا براساس قراردادهاي پذيرفته شده از نظر اسلام است (همان: ص 8).
ب. بانك ربوي فعاليتهاي خود را در جایگاه يك سرمايهدار (صاحب سرمايه) تنظيم و تعريف ميكند؛ در حالي كه بانك اسلامي (غيرربوي) در جایگاه عامل فعاليت ميكند و درآمد خود را نه براساس بهره و سود، بلكه براساس مزد كار (كارمزد، حقالوكاله) تعريف ميكند (همان: ص 11).
ج. بانكداري ربوي با تجربة چندين ساله، خيلي از مخاطرات را پشتسر گذاشته است؛ امّا بانكداري بدون ربا در آغاز راه است؛ بنابراين، بانكداران بدون ربا، در راه اشاعة بانكداري جديد باید براي مدّتي به سود كم اكتفا كنند و آمادة پذيرش انواع ريسكها و مخاطرات باشند و بدانند كه در اين برهه از زمان افزون بر مسؤولیت تجاري و بازرگاني، مسؤوليت مكتبي نجات امت اسلامي از نظام ربا و كفر را دارند (همان).
الگوي پيشنهادي
شهيد صدر گرچه نقشها و فعاليتهاي گوناگوني را براي بانك قائل است، همانند غالب صاحبنظران پول و بانكداري نقش اصلي بانك را واسطهگري بين سپردهگذاران و سرمايهگذاران ميداند و بر اين اساس بخش اصلي طرح و قسمت عمدة كتاب البنك اللاربوي به تبيين عمليات تجهيز منابع و تخصيص منابع اختصاص دارد. ما نيز به تبع او قسمت اصلي مقاله را به اين مهم اختصاص ميدهيم.